blogi

Klęska Francji oraz oczekiwanie na wybuch wojny sowiecko-niemieckiej spowodowały porzucenie polsko-ukraińskich planów działań antysowieckich.
 
      Do wzmożonej aktywności zachęcała Polaków wyraźna ewolucja stanowiska władz rumuńskich, które pod wrażeniem agresji sowieckiej na Finlandię, zaczęły z coraz większą obawą patrzeć na sowieckiego sąsiada. Rosnące zagrożenie ze strony ZSRR skłaniało stronę rumuńską do odnowienia kontaktów informacyjnych z Polakami i snucia projektów bliskich planom prometeistów.
 
      W lutym 1940 roku Raczyński informował polski MSZ, że minister spraw zagranicznych Grigore Gafencu  miał wyrazić niepokój, że „alianci niedostatecznie orientują się w całokształcie tego problemu i konieczności rozbicia Rosji na części składowe, co po zwycięstwie nad Niemcami mogłoby jedynie gwarantować stabilizację pokoju w Europie”. Szczególną wagę przykładał Gafencu do rozwiązania kwestii ukraińskiej. W następnym miesiącu złożył Polakom ofertę poufnej współpracy na tym odcinku, proponował też szersze porozumienie, obejmujące m.in. ustalenie „wspólnej taktyki wobec całokształtu problemów sowieckich”.
 
      Wiosną 1940 roku  w polskim poselstwie w Sofii narodził inny reaktywowania pod egidą polskich władz na wychodźstwie szeroko zakrojonej akcji prometejskiej, którą kierować by miała centrala umiejscowiona w Paryżu albo Angers. Kierownictwu rezydującemu we Francji podlegać miały dwie centrale niższego rzędu – jedna zajmująca się obszarem naddunajskim, Bałkanami, Bliskim Wschodem i Japonią, druga nadzorująca działania w Europie Zachodniej i Ameryce Północnej. W poszczególnych krajach prace prowadzić mieli specjalni pełnomocnicy. W tym projekcie ważną rolę przewidywano dla Giedroycia, któremu wyznaczono rolę „zakonspirowanego pełnomocnika roboty prometejskiej”, mającego stworzyć sieć organizacyjną w Rumunii oraz na Węgrzech.
 
      W maju 1940 roku doszło w Bukareszcie do kolejnej narady polsko-ukraińskiej, poświęconej  wypracowaniu wspólnego stanowiska wobec obrad Wszechukraińskiego Kongresu Narodowego, który miał się zebrać ostatecznie w tym miesiącu  w Waszyngtonie.
 
      Działania prowadzone na terenie Rumunii stanowiły element szerszej akcji, którą starała się rozwinąć polska dyplomacja. W marcowej instrukcji minister Zaleski podkreślił, iż sprawa ukraińska „należy do tych pierwszoplanowych zagadnień, na których skupiać się powinna specjalnie czujna uwaga Ministerstwa Spraw Zagranicznych i jego aparatu terenowego”. W instrukcji oprócz obszernej analizy stanowiska poszczególnych ukraińskich ośrodków politycznych znalazły się rozważania na temat metod rozwiązania kwestii ukraińskiej w przyszłości oraz wytyczne co do kierunku rozmów w tej sprawie z aliantami i samymi Ukraińcami.
 
      Bardzo istotne dla działań podejmowanych przez polską ambasadę w Rumunii było zalecenie, by placówki zagraniczne pozostawały w stałym kontakcie z miejscowymi przedstawicielami Wielkiej Brytanii i Francji „celem informowania ich o stanie sprawy ukraińskiej i inspirowania w tej dziedzinie zgodnie z naszymi poglądami”. „Jest to szczególnie ważne – dodawał szef MSZ – na terenach bądź sąsiadujących z ZSRR, bądź związanych z tym problemem, bądź wreszcie posiadających skupienie emigracji czy mniejszości ukraińskiej”. Jeśli chodzi o kontrahentów ukraińskich, minister instruował: „Zasadniczymi partnerami naszymi w sprawie ukraińskiej są petlurowcy, ale nie uchylamy się również od rozmów i kontaktów z innymi kołami ukraińskimi, o ile uznają i rozumieją zasadnicze postulaty nasze w tej dziedzinie”.
 
      W tym samym czasie do stolicy Rumunii przyjechał Ołeksandr Sewriuk, który od wielu  lat mieszkał w Niemczech i pozostawał na usługach tamtejszego wywiadu. Na początku czerwca 1940 roku spotkał się z wysłannikiem polskiej ambasady (Giedroyciem lub Bączkowskim). W kontekście nieuchronnego konfliktu sowiecko-niemieckiego wskazywał na potrzebę normalizacji stosunków polsko-ukraińskich i proponował podjęcie wspólnych działań przeciw Sowietom. Innym jego celem było  wysondowanie stosunku polskich władz emigracyjnych do podejmowanych w kraju prób ugody z okupantem. Sewriuk wspomniał w związku z tym o swych rozmowach w Berlinie z Władysławem Studnickim i o antysowieckim współdziałaniu z Niemcami, jakie mieli rzekomo podjąć niektórzy oficerowie przedwojennej „dwójki”.
 
      Powyższe projekty rozwiały się w czerwcu 1940 roku po klęsce Francji w wojnie z Niemcami. Diametralnie zmieniła się również sytuacja Rumunii. Zaledwie cztery dni po kapitulacji Francji, 26 czerwca 1940 r., Związek Sowiecki wystąpił z ultimatum, żądającym przekazania mu Besarabii i Północnej Bukowiny. Bukareszt musiał ulec, a ostatnie skrawki terytorium zamieszkanego przez ludność ukraińską, z którego można było prowadzić niezależną akcję przeciw Sowietom, zostały zajęte przez Armię Czerwoną. Wkrótce swoje żądania terytorialne wysunąć mieli również Węgrzy.
 
     W nowej sytuacji polskie władze – naciskane przez Brytyjczyków – musiały się wycofać z planów ewentualnej akcji antysowieckiej. 22 czerwca attaché wojskowy w Bukareszcie otrzymał depeszę gen. Sikorskiego, w której Naczelny Wódz z naciskiem stwierdzał: „Wszelkie posunięcia idące na rozbicie Rosji wykluczone”. Od tej pory Sikorski zaczął traktować ZSRS jako potencjalnego sojusznika, wobec którego nie należy prowadzić wrogich działań.
 
      Idee prometejskie niewątpliwie wywarły wpływ na kierunek, w jakim w okresie powojennym ewoluowały poglądy Giedroycia i całego zespołu „Kultury”. W kręgu Redaktora pozostały też postacie związane z przedwojennym prometeizmem – Włodzimierz Bączkowski, Jerzy Stempowski, Józef Łobodowski oraz Jerzy Niezbrzycki.
 
Wybrana literatura:
 
Giedroyc a Ukraina Ukraińska perspektywa Jerzego Giedroycia i środowiska paryskiej „Kultury”
O. Hnatiuk - Ukraina na łamach „Buntu Młodych” i „Polityki”
J. Bruski - W kręgu spraw prometejskich i ukraińskich. Jerzy Giedroyc w Rumunii 1939–1941
M. Żebrowski - Jerzy Giedroyć. Życie przed „Kulturą”
J. Giedroyc - Autobiografia na cztery ręce
T. Dubicki - Konspiracja polska w Rumunii 1939–1945
C. Partacz, K. Łada - Polska wobec ukraińskich dążeń niepodległościowych w czasie II wojny światowej

Nawiązane w latach 30. kontakty z niektórymi politykami ukraińskimi zaprocentowały na jesieni 1939 roku.
 
       „Biuletyn Polsko-Ukraiński” – wydawany w latach 1932–1938 w Warszawie pod redakcją Włodzimierza Bączkowskiego – jednego z propagatorów ruchu prometejskiego - był niewątpliwie najważniejszą w II RP płaszczyzną intelektualnego zbliżenia narodów polskiego i ukraińskiego. Tylko na tej płaszczyźnie mogło następować uświadomienie zarówno Polakom, jak i Ukraińcom geopolitycznej wspólnoty ich losu – w obliczu imperialnej Rosji.
 
       Założony przez Jerzego Giedroycia „Bunt Młodych” (od marca 1937 roku zmieniony w „Politykę”) powstał w 1931 roku, prawie równocześnie z „Biuletynem Polsko-Ukraińskim”. Środowisko skupione wokół pisma ze Stanisławem Łosiem, największym autorytetem w sprawach ukraińskich, wypracowało całościową koncepcję polityki państwowej wobec Ukraińców. Łoś, który był zwolennikiem formuły gente Ruthenus natione Polonus (z pochodzenia Rusin, obywatel polski) usiłował dowieść, że Ukraińcy mogą i powinni być lojalnymi obywatelami Rzeczypospolitej. Krytycznie nastawiony do polityków ukraińskich, tak samo ostro atakował polskie kręgi polityczne za krótkowzroczność. Podobnie jak środowisko „Biuletynu Polsko-Ukraińskiego” był przeciwnikiem „ukrainofilstwa” i mirażu niepodległej Ukrainy, opowiadał się natomiast za polityką drobnych kroków, sprzyjającą rozwojowi narodu i jego dążeniom niepodległościowym. Bardzo aktywnym propagatorem koncepcji porozumienia polsko-ukraińskiego był również Adolf Bocheński, który kwestionował wzajemny związek między lojalnością Ukraińców (obywateli II RP) a prometejską ideą wsparcia ukraińskiego dążenia do niepodległości Naddnieprza.
 
     W 1934 roku redakcja „Buntu Młodych” jasno wskazała, w jakim punkcie jej stanowisko różni się od „Biuletynu Polsko-Ukraińskiego” podkreślając, iż  „Redakcja „Biuletynu” uważa, że kwestię Ukrainy Naddnieprzańskiej w Polsce można rozwiązać w oderwaniu od poprawy wzajemnych stosunków polsko-ukraińskich w Małopolsce Wschodniej. Naszym zdaniem nie”. Od tego momentu „Bunt Młodych” wewnętrzną kwestię ukraińską i postulat poparcia niepodległościowych dążeń Ukraińców przedstawiał jako sprawy nierozerwalnie ze sobą związane.
 
      Sowiecko-polski pakt o nieagresji (1932) oraz głód i terror na sowieckiej Ukrainie skłoniły jednego z najbardziej aktywnych prometeuszów, kpt. Jerzego Niezbrzyckiego (pseudonim: Ryszard Wraga), do smutnej konstatacji, iż idea prometejska została ostateczne pogrzebana, a polityka polska znalazła się w silnym bolszewickim uścisku. Na przekór temu pesymistycznemu wnioskowi Adolf Bocheński zaproponował „wielkopaństwową ideę polską”, nawiązującą do tradycji jagiellońskiej.
 
      W odróżnieniu od innych gazet „Bunt Młodych” bardzo dobrze orientował się w ukraińskim spektrum politycznym, wielokrotnie zamieszczał teksty publicystyczne autorów ukraińskich i szeroko omawiał ważniejsze dyskusje polityczne prowadzone na łamach galicyjskiej prasy ukraińskiej. Przykładem takiego zainteresowania była koncepcja nacjonalizmu integralnego publicystyka Dmytra Doncowa.  Autorzy „Buntu Młodych” nie mieli wątpliwości co do antypolskiego kierunku tej ideologii, jednak wskazywali, skupiał się przede wszystkim  na zagrożeniu ze strony Rosji, a nie na relacjach polsko-ukraińskich. Uważał jednocześnie, że antagonizm cywilizacyjny między Rosją i Europą może doprowadzić do sojuszu Polaków i Ukraińców. Włodzimierz Bączkowski podzielał ten pogląd, uważając, iż zagrożenie ze strony Moskwy skłoni Ukraińców do kompromisu z Polakami: „odpowiedzią na imperialną ideę Rosji może być tylko imperialna idea polska, która może dać szansę Ukraińcom na odegranie roli w rywalizacji dwóch idei wielkoimperialnych”.
 
      Podczas gdy „Biuletyn Polsko-Ukraiński” współpracował głównie z emigrantami z otoczenia atamana Symona Petlury „Bunt Młodych” kładł nacisk na porozumienie z najbardziej wpływowymi siłami – Ukraińskim Zjednoczeniem Narodowo-Demokratycznym (UNDO) i chrześcijańskimi demokratami skupionymi wokół metropolity Andreja Szeptyckiego. Metropolitę traktowało  jako najbardziej konsekwentnego zwolennika porozumienia, opartego z jednej stronie na obronie ukraińskich postulatów, z drugiej – podkreślaniu lojalności wobec państwa polskiego.
 
     Dzięki partnerskiemu traktowaniu ugodowych ukraińskich polityków środowisko „Polityki”  zbudowało kapitał zaufania oraz przestrzeń do dialogu, który kontynuowany był przez Giedroycia po wrześniu 1939 roku w Rumunii.
 
     Szczególnie intensywna aktywność Jerzego Giedroycia na polu ukraińskim i prometejskim zarazem przypadła niewątpliwie na czas jego pobytu w Rumunii, spędzony u boku ambasadora RP w Bukareszcie Rogera Raczyńskiego, pod którego kierownictwem pracował w pierwszej połowy lat trzydziestych jako urzędnik w Ministerstwie Rolnictwa.
 
     Po przedostaniu się we wrześniu 1939 roku do Rumunii Giedroyc został osobistym sekretarzem ambasadora. Pełniąc tę funkcję, stał się prawdziwą szarą eminencją polskiej placówki w Bukareszcie. „Ma on [Giedroyc] duży wpływ na ambasadora Raczyńskiego – oceniał z dezaprobatą attaché wojskowy ppłk Tadeusz Zakrzewski – i aczkolwiek nie jest urzędnikiem ambasady – zna wszystkie tajemnice i szyfrowe depesze”.
 
     Pozycję Giedroycia dodatkowo wzmacniało posiadanie doskonałych stosunków z dyplomatami brytyjskimi przebywającymi w stolicy Rumunii. Sekretarz Raczyńskiego pełnił faktycznie funkcję łącznika między polską ambasadą a miejscowym poselstwem Wielkiej Brytanii.
 
     W Rumunii przebywało wówczas kilkadziesiąt tysięcy polskich żołnierzy i cywilów, którym udało się uciec z okupowanego przez Niemców i Sowiety kraju. Starano się jak najszybciej przerzucić ich dalej na Zachód. Przez Rumunię wreszcie przebiegały najważniejsze kanały łączności z krajem, tutejsze polskie placówki stanowiły zaś doskonałe punkty obserwacyjne, pozwalające śledzić rozwój sytuacji – zwłaszcza na terenach okupowanych przez Sowiety.
 
     Kluczowe znaczenie miała też Rumunia dla wszystkich sił starających się rozgrywać kartę ukraińską. Decydowało o tym bliskie sąsiedztwo Ukrainy Sowieckiej oraz okupowanej Małopolski Wschodniej, a także fakt, że pod zwierzchnictwem Bukaresztu pozostawały jedyne –  jeśli nie liczyć Rusi Zakarpackiej – obszary zwarcie zamieszkiwane przez Ukraińców niekontrolowane bezpośrednio ani przez ZSRS, ani III Rzeszę.
 
     Po klęsce wrześniowej wśród części polskiego wychodźstwa narastać zaczęło przeświadczenie, że w nowej sytuacji konieczne jest osiągnięcie szerszego porozumienia ze stroną ukraińską. Zaczęto sobie zdawać sprawę, że działania na rzecz pozyskania Ukraińców do wspólnej akcji przeciw okupantom mają szanse powodzenia tylko pod warunkiem, że – jak postulował jeden z przywódców PPS na emigracji, Adam Ciołkosz – „polityka polska nie ograniczy się do ogólnikowych zapowiedzi autonomii dla obszarów wschodnich”, ale będzie miała do zaoferowania konkrety.
 
     Najdalej w tym względzie poszedł powołany do życia w listopadzie 1939 roku Komitet Ministrów dla Spraw Kraju, obradujący pod przewodnictwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego. Pod koniec tego miesiąca opracował on projekt deklaracji mającej stać się podstawą do rozmów z Ukraińcami. W dokumencie tym poza obietnicami ścisłego respektowania w wyzwolonej Polsce praw mniejszości ukraińskiej znalazł się, wyraźnie nawiązujący do dawnych planów prometejskich, projekt budowy kosztem ZSRS niepodległego państwa ukraińskiego. W wypadku zawiązania przez to państwo ścisłej federacji z Polską dopuszczano możliwość korekty przebiegu granicy polsko-ukraińskiej na korzyść Ukrainy.
 
     Propozycje te zostały jednak sceptycznie przyjęte przez premiera Władysława Sikorskiego. Odmówił on zatwierdzenia wytycznych przygotowanych przez Komitet, a deklaracja rządowa z 18 grudnia 1939 roku zawierała jedynie ogólniki o równouprawnieniu mniejszości.
 
     W tym samym czasie postanowiono reaktywować w Paryżu ośrodek Ukraińskiej Republiki Ludowej z Wiaczesławem Prokopowyczem i Ołeksandrem Szulhynem na czele. Miał on na celu przyciągnięcie nowych działaczy i podjęcie próbę wyjścia z propolskim programem poza kręgi petlurowskie. Zakładano w szczególności, że niezbędne jest wydzielenie dodatkowych środków „dla montowania współpracy i pomocy dla Ukraińców pochodzących z Małopolski Wschodniej, którzy napływać będą na emigrację i stanowić będą najważniejszy pion naszych kontaktów z Ukraińcami w przyszłości”.
 
CDN.

W 1939 roku z inicjatywy czeskich oficerów nawiązano bliską współpracę wywiadowczą polsko-czeską.

 
           Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Czechosłowacji, w marcu 1939 roku płk. František Moravec za pośrednictwem ppłk. Josefa Kally podjął próbę skontaktowania się z polskim attaché wojskowym ppłk. Kwiecińskim i ambasadorem Polski w Wielkiej Brytanii Edwardem Raczyńskim w celu przekazania cennych informacji wywiadowczych, dotyczących przygotowań do niemieckiego ataku na Polskę. Płk. Moravec liczył, że w ten sposób nawiąże kontakt z polskim wywiadem, jednak strona polska odmówiła – z powodu braku zaufania - przyjęcia tych materiałów.

 
            W tym samym czasie  ppłk. Prokop Kumpošt nawiązał kontakt z ppłk. Mayerem z II Oddziału WP.  Czesi w zamian za informacje wywiadowcze dotyczące III Rzeszy i prowadzenie sabotażu w protektoracie Czech i Moraw oczekiwali od strony polskiej utworzenia w Polsce czechosłowackich oddziałów wojskowych do prowadzenia wspólnej walki z Niemcami oraz przyjęcia do polskich jednostek części czeskich oficerów.
 

            Kontakty zacieśniły się w maju 1939 roku kiedy do Warszawy przyjechał były szef czechosłowackiego kontrwywiadu mjr. Bartik, który oprócz przekazania informacji wywiadowczych (m.in. tajnej instrukcji sabotażowo-dywersyjną dla niemieckiej mniejszości) oraz sieci wywiadowczej, zaproponował współpracę między polskim wywiadem, a utworzoną właśnie czechosłowacką tajną organizacją, kierowaną przez byłych oficerów wywiadu i działającą w Protektoracie.

 
         Szef sztabu Naczelnego Wodza gen. Wacław Stachiewicz wyraził zgodę na rozpoczęcie współpracy wywiadowczej z Czechami, sprzeciwiając się jednocześnie – nie chcąc nie rozdrażniać Niemców - idei stworzenia czechosłowackich oddziałów wojskowych w Polsce oraz przyjmowania czechosłowackich oficerów do wojska polskiego.


        We współpracy z wywiadem polskim czeska organizacja konspiracyjna „Obrana Národa” zorganizowała siatkę, która przerzucała czechosłowackich oficerów i osoby ścigane przez gestapo do Polski. Czesi dostarczyli  wielu cennych informacji o dyslokacji niemieckich oddziałów, produkcji zbrojeniowej oraz o polityce niemieckich władz okupacyjnych w Protektoracie Czech i Moraw.


            W Warszawie na bazie poselstwa czeskiego i attaszatu wojskowego powstała rezydentura czechosłowackiego wywiadu o kryptonimie „Maria", kierowana przez płk. Kumpošta. Strona polska dostarczyła rezydenturze radiostację, polskie paszporty i roczne bilety kolejowe umożliwiające podróżowanie po kraju. Udzielono także pomocy w ewakuacji z Czech rodzin oficerów grupy wywiadowczej płk. Moravca.


            Na początku czerwca 1939 roku do Polski przyjechał ponownie mjr. Bartik, który zaproponował zacieśnienie współpracy poprzez przejęcie przez polski wywiad części czechosłowackich agentów znajdujących się na terenie Polski. Jednocześnie przekazał ppłk. Mayerowi, zdobyte przez czeskiego agenta w Abwehrze Paula Thümmela, dokumenty o niemieckich przygotowaniach do ataku na Polskę.


            W centrali polskiego wywiadu pojawił się pomysł stworzenia na bazie czechosłowackiego wywiadu oddziałów sabotażowo-dywersyjnych, które w dogodnym momencie miały rozpocząć akcje sabotażowe na terenie Protektoratu.

 
           W lipcu 1939 roku do Warszawy przybył generał Ingr, który przedstawił sytuację czechosłowackiego ruchu oporu. Z jego ramienia mjr. Zdeněk Sladeček organizował grupy dywersyjne na terytorium Polski, które zamierzano potem przerzucić do Protektoratu. Major utrzymywał też kontakt z organizacją konspiracyjną w rejonie Morawskiej Ostrawy, która posiadała wystarczającą ilość broni i materiałów wybuchowych do podjęcia akcji dywersyjnych.

 
            Miesiąc później mjr. Bartik wysłał do Pragi uzgodnione z polskim wywiadem wytyczne dla organizacji sabotażowych na terytorium Protektoratu. W zamian Czesi oczekiwali w razie wybuchu powstania dostarczenia przez stronę polską samolotami amunicji i broni oraz wkroczenia na Morawy polskiej jednostki zmotoryzowanej.

 
           Równocześnie na początku sierpnia pojechał do Pragi Kazimierz Wierzbiański były pracownik polskiego poselstwa w Pradze. Wierzbiański przeprowadził rozmowy z przedstawicielami czechosłowackiej organizacji „Obrana Narodu” w sprawie nawiązania łączności i współpracy z polskim wywiadem oraz dostarczenia broni i środków wybuchowych.


            W tym czasie „Obrana Národa" znacznie rozbudowała swoje struktury poprzez werbunek kolejarzy i pocztowców oraz prowadzenie szkoleń w zakresie dywersji. Kierownictwo organizacji kryjące się pod kryptonimem „Perun” nakazało jak najszybciej zakończyć przygotowania oraz rozpocząć ograniczone działania dywersyjne przez grupy, które osiągnęły już gotowość.


            Wywiad polski, za pośrednictwem płk Moravca nawiązał także kontakt z organizacją konspiracyjną „Dva Konšele („Dwóch rajców"), kierowaną przez dwóch kapitanów czechosłowackiego wywiadu Františka Fárka i Antonina Longa. Nawiązali oni kontakt z oficerami polskiego wywiadu w okolicach Cieszyna i w Pradze, przekazując ważne informacje o transportach oddziałów niemieckich przybywających do Protektoratu, a także o pojawieniu się niemieckich jednostek pancernych na jego terenie oraz niemieckie mapy sztabowe z zaznaczonymi kierunkami niemieckich uderzeń na Polskę.

 
           Pomimo umowy Czesi nie przekazali stronie polskiej swojej sieci wywiadowczej w Niemczech., gdyż uniemożliwił to brytyjski wywiad, który sam chciał przejąć nad nią kontrolę.


            Poza nawiązaniem współpracy wywiadowczej podjęto próby stworzenia czechosłowackich oddziałów w Polsce. W maju 1939 roku w Polsce gen. Prchala zaproponował stworzenie legionu i komitetu czechosłowackiego, który miał być przez niego reprezentowany. Jakkolwiek priorytetem dla strony polskiej była rozbudowa czeskiego ruchu oporu w Protektoracie gen. Stachiewicz w czerwcu 1939 roku zgodził na stworzenie przez gen. Prchala centrali wojskowej w Polsce i przyjęcie niektórych specjalistów do armii polskiej.


            Działania gen. Prchali spotkały się jednak z ostrą krytyką ze strony byłego prezydenta Czechosłowacji Beneša, który wolał formować jednostki czechosłowackiego na terenie Francji i Wielkiej Brytanii. Kiedy 11 czerwca 1939 roku w Warszawie powstała Centralna Rada Czechów i Słowaków doszło do zaostrzenia konfliktu na tym tle. W programie rady napisano, że odtworzenie Czechosłowacji może nastąpić tylko przy pomocy Polski.

 
            Według planów gen. Prchali, czechosłowacki legion wojskowy, po wybuchu wojny miał wkroczyć na Słowację. Uważał on także, że Polska wyjdzie zwycięsko z konfliktu z Niemcami. Pomysły te wzbudziły wrogość grupy czechosłowackich oficerów, którzy chcieli zmusić gen. Prchalę do podporządkowania się akcji niepodległościowej na zachodzie, grożąc mu nawet śmiercią.


            3 sierpnia 1939 roku gen. Stachiewicz poinformował Prchalę, że władze polskie wydały zgodę na stworzenie po wybuchu wojny legionu czechosłowackiego, zorganizowanie obozu dla 1 000 czechosłowackich oficerów mających stanowić kadrę legionu oraz na przyjmowanie specjalistów do polskiej armii.


            Czeskich żołnierzy umieszczono najpierw w obozie wojskowym w Bronowicach Małych, a w końcu sierpnia w Leśnej pod Baranowiczami w województwie nowogrodzkim. Obóz nazwano ostatecznie Obozem Ochotników Czeskich, a dowództwo nad nim oddano gen. Prchali.Legion Czechosłowacki miał podlegać gen. Kleebergowi.

 
         Wybuch II wojny światowej ostatecznie zakończył kolejną próbę stworzenia sojuszu polsko-czechosłowackiego.

 
           Należy zgodzić się z opinią Piotra Kołakowskiego, iż „Animozje oraz odmienne sposoby zapewnienia sobie bezpieczeństwa, a także wizje przyszłości I Republiki i II RP uniemożliwiały szerszą współpracę oraz zawarcie, w rezultacie korzystnego zarówno dla ČSR, jak i Polski, sojuszu polityczno-wojskowego".
 
 
Wybrana literatura:
 
 
M.K. Kamiński – Szkice z dziejów Polski i Czechosłowacji w latach trzydziestych XX wieku
 
M. Kornat – Polityka zagraniczna Polski 1938-1939. Cztery decyzje Józefa Becka
 
A. Małkiewicz – Samobójstwo demokracji. Czechosłowacja w okresie II Republiki
 
P.M. Majewski – Zmarnowana szansa? Możliwości obrony Czechosłowacji jesienią 1938 roku
 
P. Gursztyn – Ribbentrop-Beck. Czy pakt Polska-Niemcy był możliwy?
 
M. Przeperski – Nieznośny ciężar braterstwa. Konflikty polsko-czeskie w XX wieku
 
P. Kołakowski – Między Warszawą a  Pragą. Polsko-Czechosłowackie stosunki wojskowo-polityczne 1918-1939
 

W okresie międzywojennym wśród kadry oficerskiej armii czechosłowackiej było wielu zwolenników bliskiej współpracy z Polską.

 
       W 1921 roku czechosłowacki Sztab Główny zaproponował stronie polskiej wymianę informacji wywiadowczych. Czechosłowaccy oficerowie uważali, iż porozumienie na polu wywiadowczym powinno być wstępem do zawarcia umowy wojskowej. W trakcie rozmowy w końcu listopada 1921 roku z ppłk. Ścieżyńskim minister obrony narodowej František Udržal zaznaczył: „Przyznaję, że umowa więcej jest może potrzebna Czechosłowacji, aniżeli Polsce. Ja, który z Polakami zawsze i stale współpracowałem i w akcjach antypolskich nigdy udziału nie brałem, mogę mówić zupełnie obiektywnie w tej sprawie (...). Muszę przyznać, że armia Polska stoi od nas wyżej, że jest bardziej zdyscyplinowana i że rozporządza zasobem wybitniejszych indywidualności, których my niestety nie mamy w wojsku".
 

      Propozycja ta nie zyskała jednak wsparcia prezydenta Czechosłowacji Masaryka oraz ministra spraw zagranicznych Beneša, który niechętni byli współpracy wojskowej z Warszawą, nie chcąc narażać stosunków z Berlinem. Z tej też przyczyny podpisana w styczniu 1924 roku umowa polityczna pomiędzy Francją i Czechosłowacją nie zawierała żadnego zapisu dotyczącego współpracy wojskowej z Polską.
.

       Inne stanowisko zajmowały najwyższe władze wojskowe Czechosłowacji, które krytycznie oceniały założenia polityków i dostrzegały korzyści wynikające ze zbliżenia z Polską oraz starały się doprowadzić do rozpoczęcia wstępnych rozmów w sprawie sojuszu wojskowego. Attaché wojskowy Czechosłowacji w Polsce gen Holý otrzymał instrukcję nawiązania bezpośredniego ściślejszego kontaktu z polską generalicją.
 
 
       W rezultacie przeprowadzonych przez niego rozmów z przedstawicielami polskiego Sztabu Generalnego, w grudniu 1924 roku polski attaché wojskowy w Pradze ppłk. Durski-Trzaska otrzymał instrukcję z warunkami wstępnego porozumienia pomiędzy polskim i czechosłowackim sztabem. Według tych warunków Czechosłowacja miała podpisać traktat handlowy z klauzulą tranzytową, na manewry Wojska Polskiego mieli przyjeżdżać wyżsi oficerowie czechosłowaccy, miały zostać także sfinalizowane umowy o wymianie broni, odbywaniu wzajemnych staży wojskowych oraz współpracy w przemyśle zbrojeniowym.
 
 
       Polscy sztabowcy zaproponowali również opracowanie wspólnego planu operacyjnego zakładającego koncentryczne uderzenie na Śląsk armii czechosłowackiej i polskiej co miało skrócić zagrożoną granicę i zabezpieczyć okręgi przemysłowe w Polsce i Czechosłowacji.


        W kwietniu 1925 roku podpisano w Warszawie polsko-czechosłowacką konwencję handlową z klauzulą tranzytową. Czesi jednak przedłużali ratyfikację tego układu oraz dementowali na arenie międzynarodowej pogłoski o zawarciu z Polską tajnej konwencji wojskowej.


        W sierpniu 1925 roku do Polski przyjechał z grupą oficerów pierwszy zastępca szefa Sztabu Głównego Armii Czechosłowackiej gen. Syrovỳ. Czechów zaproszono jako obserwatorów na manewry Wojska Polskiego odbywające się w pobliżu Torunia. Gen. Syrovỳ został bardzo serdecznie przyjęty przez ministra spraw wojskowych gen. Sikorskiego oraz wziął udział w spotkaniu z Prezydentem RP Stanisławem Wojciechowskim. Wyjazdowi byli niechętni prezydent Masaryk i minister Beneš którzy uważali, że manewry stanowią demonstrację przeciwko Niemcom.
 

     Pod wpływem niekorzystnego dla obu państw układu w Locarno, w marcu 1926 roku strona polska ponownie poruszyła sprawę rozpoczęcia prac międzysztabowych, stawiając jednak warunek ratyfikacji przez czechosłowacki parlament konwencji handlowej, podpisanej w kwietniu 1925 roku. Prezydent Czechosłowacji Masaryk po raz kolejny sprzeciwił się ostro koncepcji rozmów sztabowych z Polską, ponieważ uważał, że „Czechosłowacja szukać musi zgody z Rzeszą Niemiecką i unikać wszelkich zatargów".
 

     W połowie 1926 r. Oddział II WP uważał, że współpraca wywiadowcza powinna obejmować wymianę informacji dotyczących Niemiec, radiowywiad i pomoc polskim agentom w przekraczaniu granicy polsko-niemieckiej. Przełom w rozmowach nastąpił w marcu 1927 roku, kiedy to attaché wojskowy RP ppłk Bigo przeprowadził rozmowę z szefem czechosłowackiego Oddziału II ppłk Františkiem Kammem w sprawie wysuniętej przez stronę czeską propozycji wspólnej konferencji informacyjnej w Warszawie.
 

      W dniach 13-15 października 1926 roku w Pradze odbyła się pierwsza konferencja przedstawicieli polskiego i czeskiego wywiadu, w trakcie której przedyskutowano projekt współpracy wywiadowczej. Ustalono, że kontakty polskich i czeskich pracowników wywiadu będą miały charakter doraźny. Czechosłowacki wywiad interesował się przede wszystkim niemieckimi przemysłem zbrojeniowym, rozpoznaniem niemieckiej doktryny wojennej, wyszkolenia Reichswery oraz struktury niemieckiego wywiadu. Wiele informacji zdobytych przez czechosłowacki wywiad pokrywało się z informacjami uzyskanymi przez wywiad polski.

 
            Równocześnie na przełomie lutego i marca 1927 roku w trakcie przeprowadzonych rozmów polsko-czechosłowackich, minister Udržal opowiedział się za zawarciem konwencji, uważając, że zwycięstwo Niemiec nad Polską będzie tylko wstępem do katastrofy Czechosłowacji. Strona polska zaproponowała współpracę wywiadowczą, zakup sprzętu wojskowego i zorganizowanie konferencji, która miała służyć uzgodnieniu kwestii techniczno-wojskowych.

 
       Do konferencji doszło w marcu 1927 roku. Podczas rozmów minister obrony narodowej i szef Sztabu Głównego Czechosłowacji zapewnili stronę polską, że problemy z zakupem broni zostaną szybko załatwione oraz zadeklarowali, że ułatwią Polsce łączność z Francją i Rumunią w razie wybuchu konfliktu z Niemcami.


            Czesi nie przywieźli jednak ze sobą obiecanej międzysztabowej umowy tranzytowej, ponieważ minister Beneš nie wyraził zgody na jej zatwierdzenie. Doprowadziło to kilkuletniego impasu w rozmowach wojskowych obu państw.
 

       Kontynuowano jednak współpracę wywiadowczą, mimo, iż strona polska zwracała uwagę na niewielką wartość dostarczonych przez czechosłowacki wywiad informacji, opartych na oficjalnych źródłach niemieckich. Oficerowie czechosłowackiego wywiadu w rozmowach z polskim attaché wojskowym mjr. Czerwińskim zapewniali o swojej lojalnej postawie wskazując na pomoc okazywaną polskiemu wywiadowi oraz o konieczności współpracy wywiadów, zwracając przy tym uwagę na różnice pomiędzy ich stanowiskiem a stanowiskiem MSZ.
 

      Na kolejnej wspólnej konferencji wywiadowczej w lipcu 1931 roku szef polskiego wywiadu wojskowego ppłk. Tadeusz Pełczyński spotkał się on z szefem Grupy Wywiadowczej płk. Soukupem, który jako zastępca gen. Chalupy kierował czechosłowackim Oddziałem II. Czesi przekazali stronie polskiej szereg dokumentów zawierających informacje dotyczące budżetu wojskowego Niemiec na rok 1931, organizacji „Stalhelm" i niemieckiej broni pancernej. Oprócz tego czeski wywiad zaproponował Polakom wymianę informacji na temat ZSRR i współpracy niemiecko-sowieckiej. W sprawozdaniu z konferencji podkreślono, iż „Ogólne postępowanie i zachowanie się Czechów robiło wrażenie szczerości, jeżeli chodzi o ujawnienie czy poszczególnych wiadomości, czy też ogólnych sądów (...) Czesi kilkakrotnie wypowiadali swe opinie w sposób rzeczowy, tak że trudno było podejrzewać tutaj inspirację".

 
     Oprócz gen. dwóch szefów  Ministerstwa Obrony Narodowej gen. Udržal i gen. Brdáč,  zwolennikami bliskiej współpracy z Polską byli gen. gen. Syrový, Husárek, Bláha, Luža, Prchála i Klecanda.  Ten ostatni podczas rozmowy z gen. Romanem Góreckim 1932 roku powiedział: „My przecież bardzo często patrzymy na mapę i my widzimy, jakby to wszystko wyglądało zupełnie inaczej, gdybyśmy byli razem". Także wielu młodych oficerów pozytywnie wypowiadało się o polskiej armii. Jednak czechosłowackie czynniki polityczne były przeciwne tej współpracy.
 

      W roku 1932 roku, nowy zastępca szefa Sztabu Głównego gen. Lev Prchala w rozmowie z polskim attaché wojskowym ppłk. Czerwińskim podkreślił, iż brak wojskowej współpracy polsko-czechosłowackiej spowoduje, iż w momencie niemieckiego zagrożenia wszelkie działania będą jedną wielką improwizacją. Według niego należało wywierać nacisk na polityków, aby doprowadzić do rozpoczęcia współpracy politycznej i stworzyć podstawy do współpracy wojskowej w czasie pokoju.
 

            Gen. Prchala nie czekając na polityczną decyzję pragnął przejść do współpracy w dziedzinie wywiadu, utrzymać zobowiązania w zakresie łączności i nawiązać kontakty wyższych oficerów obu armii. Ppłk. Czerwiński zgodził się z oceną zagrożenia niemieckiego i stwierdził, że trudności w nawiązaniu współpracy wojskowej spowodowane są przyczynami politycznymi, które znajdują się po stronie czechosłowackiej.
 

       W kwestiach współdziałania obu armii gen. Prchala zaproponował, aby armia czechosłowacka związała część sił niemieckich na Śląsku w czasie, kiedy wojsko polskie zlikwiduje zagrożenie ze strony Prus Wschodnich i zabezpieczy Pomorze. Czeski generał stwierdził, że Czechosłowacja poprzez zachowanie neutralności w konflikcie polsko-niemieckim naraziłaby się na nieuchronną zgubę w momencie zwycięstwa Niemiec nad Polską. To samo mogłoby spotkać Polskę jeśli nie przyszłaby z pomocą Czechosłowacji. Według czeskiego generała politycy tego nie rozumieją, dlatego sztaby obu armii muszą szybko przystąpić do opracowania wspólnego planu wojny przeciwko Niemcom.


       Propozycje gen Prchali zaskoczył polski Sztab Główny, który ze względu na brak porozumienia politycznego między oboma krajami, podszedł do tej inicjatywy czechosłowackiej z dużą rezerwą.
 

     W lutym 1933 roku podpisano w Pradze podpisano tajny układ o współpracy wywiadu II RP i Czechosłowacji w dziedzinach radiowywiadu i łączności kurierskiej. Dzięki temu polski wywiad otrzymywał informacje zebrane przez czeski radiowywiad.
 

       Latem 1933 roku odbyła się w Pradze konferencja ewidencyjna, na której omówiono rozwój niemieckiej armii oraz współpracę Niemiec z ZSRR. Polski wywiad zgodził się także na wspólną akcję zaproponowaną przez stronę czechosłowacką. Polacy mieli udzielić pomocy w uwolnieniu aresztowanego w Wiedniu czeskiego agenta kpt. Bartika. W zamian dzięki czeskiej pomocy polski wywiad częściowo sparaliżował działalność OUN i UWO na polskim terytorium.


            W listopadzie 1933 roku szef Kancelarii Wojskowej Prezydenta Republiki Czechosłowackiej gen. Silvestr Bláha w przedłożonym Masarykowi studium „Cele wojenne Czechosłowacji” zwrócił uwagę na konieczność szukania rozwiązań mających doprowadzić do współpracy z Polską. Z kolei szef Oddziału II Sztabu Głównego armii czechosłowackiej ppłk. Soukup, który w rozmowie z ppłk. Czerwińskim powiedział: „Dajecie nam zbyt ostre lekcje polityczne i odrzucacie nasze oferty wojskowe. Czyż nie lepiej zgodzić się na przyjazd w zimie któregoś z naszych generałów do Warszawy; tam w cztery oczy łatwo można było mu wytłumaczyć, że niestety z szerszymi planami współpracy musimy poczekać na upoważnienie polityczne".
 
CDN.
Ilustracja: https://en.wikipedia.org/wiki/Tanks_of_Czechoslovakia

Czeskie elity polityczne w okresie międzywojennym nie chciały nawiązać współpracy z Polską.
 
 
      W grudniu 1918 roku Tymczasowy Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wysłał list do prezydenta Tomasza Masaryka z propozycję nawiązania bliskiej współpracy. „Wspólnota pochodzenia i kultury, -  pisał - bezpośrednie sąsiedztwo wskazują na konieczność przyjaznej współpracy między Polakami u Czecho-Słowakami. Z poczucia obopólnej sympatii narodzi się siła, która pozwoli obu naszym narodom dążyć, w  pełnej zgodzie, do swych narodowych celów i usuwać mogące im w przyszłości zagrażać niebezpieczeństwa”.  Masaryk zignorował propozycję, twierdząc, że nie istnieje jeszcze pastwo polskie, uznawane przez Ententę.
 
 
      „Polakom nie zaszkodziłoby uderzenie w twarz, - napisał 28 grudnia 1918 roku Masaryk do Beneša - przeciwnie nawet, pomogłoby w wytępieniu niebezpiecznych szowinistów”. Wkrótce Czesi zrealizowali postulat swego prezydenta.
 
 
     Niczym niesprowokowana agresja czeska na Zaolzie w styczniu 1919 roku, podjęta w momencie gdy Polaka zmagała się z walkami na kilku innych frontach, agresja w trakcie której czescy żołnierze wymordowali polskich jeńców w Stonawie 26 stycznia 1919 roku położyła się wielkim cieniem na relacjach polsko-czeskich.
 
 
      Gdy w 1919 roku marszałek Ferdynand Foch naciskał na Czechów, aby podjęli współpracę z Polamami ze względu na wspólne zagrożenie niemieckie, usłyszał w odpowiedzi, że Niemcy nie są ich „dziedzicznym wrogiem” , a Praga nie obawia się Anschlussu Austrii, lecz jedynie tego, żeby żaden Habsburg nie odzyskał tronu w Wiedniu. Ta antyhabsburska fobia towarzyszyła czeskim przywódcom przez cały okres międzywojenny.
 
 
     30 września 1919 roku minister spraw zagranicznych Edvard Beneŝ na forum parlamentu, tak tłumaczył niechęć do podjęcia współpracy z Warszawą: „Egzystencja ich będzie zawsze bardziej zagrożona  niźli nasza”.  Przywódcy czescy aż do 1937 roku nie dostrzegali niemieckiego niebezpieczeństwa, pomimo posiadania potężnej 3 milionowej mniejszości niemieckiej.
 
 
     Powszechnie znana jest blokada tranzytu materiałów wojennych dla Polski w 1920 roku przez terytorium Czech w trakcie wojny polsko-bolszewickiej. Masaryk powiedział francuskim dyplomatom, że organizowanie jakiejkolwiek pomocy dla Polski jest pozbawione sensu, a Ententa winna się skupić na pośredniczeniu w rokowaniach o zawieszenie broni, po nieuchronnym upadku Warszawy.
 
 
    Czechosłowacja nie uznała za obowiązujący traktatu tyskiego, a później wspierała antypolską działalność terrorystów ukraińskich oraz polskojęzycznych komunistów.
 
 
      Po podpisaniu w kwietniu 1925 roku polsko-czechosłowackiego traktatu arbitrażowego oraz konwencji handlowej, wydawało się że możliwe jest dalsze zbliżenie obu krajów. Jednak dyplomacja czechosłowacka, uważając polskie granice za sztuczne, nie zdecydowała się na rozpoczęcie rozmów na temat porozumienia politycznego i wojskowego. W rozmowie z brytyjskim dyplomatą Masaryk wyraził opinię, że „prawdziwy problem europejskiego pokoju leży w polskich granicach i w znalezieniu sposobu na to, by zharmonizować te granice z faktami bez następnej wojny”.  Pomimo łagodnej oficjalnej retoryki był on gotów bezwzględnie realizować interes czeski kosztem Polski, a za pokój w Europie zapłacić przede wszystkim polskim terytorium.
 
 
     W ramach antypolskiej polityki blokowała nawet przeloty pasażerskie LOT-u przez obszar powietrzny Czechosłowacji. Taryfy kolejowe na przewiezienie polskiego węgla do Austrii i Węgier przez swoje terytorium Czesi ustanowili tak wysokie, że polscy eksporterzy zaczęli sprawdzać możliwość frachtu dookoła Europy – przez Gdynię, Gibraltar, Dardanele, a stamtąd Dunajem do Budapesztu i Wiednia.
 
 
     Czescy przywódcy nie chcieli zbliżenia z Warszawą, uważając Polskę za kraj z niestabilnymi granicami. Beneŝ wręcz nazywał Polskę „Bałkanami Północy”. W marcu 1928 roku Beneŝ wystąpił wobec Berlina z postulatem „pokojowego rozwikłania sprawy Gdańska”, co oczywiście musiało godzić w polskie interesy.
 
 
     Gdy w grudniu 1927 roku Piłsudski zapytał swych współpracowników „Czym można by Czechów pozyskać?”, Władysław Grzybowski, który udawał się do Pragi, aby objąć tamtejszą placówkę dyplomatyczną odpowiedział: „Panie Marszałku, o ile zdołałem poznać politykę Benesza i jego naczelne dążenia, mam wrażenie , że najbardziej pociągającą dla niego jest sprawa jego stosunków z Moskwą”.  
 
 
     Skrajna rusofilia czeskich elit znalazła swoje apogeum w książce czeskiego ambasadora w Bukareszcie Jana Ŝeba, w której postulował potrzebę ustanowienia wspólnej granicy czechosłowacko-sowieckiej, kosztem zaboru wschodniej części Polski. Czeski ambasador uznawał Polskę za kraj, stanowiący największy problem dla całej Europy Środkowej, gdyż „jako jedyny z sąsiadów po wojnie dokroiła się do żywego mięsa niemieckiego ciała”. Na wyraźną namowę Beneŝa wstęp do książki napisał ówczesny minister spraw zagranicznych Kamil Kofta.
 
 
      W czerwcu 1930 roku Masaryk w wywiadzie dla agencji London Press podważył po raz kolejny integralność terytorialną Polski, mówiąc po polskim Pomorzu, jako „korytarzu”, będącym jednym z „głównych niebezpieczeństw dla pokoju w Europie”. „Co się tyczy – dowodził  - polskiego korytarza, to jestem zdania, iż Niemcy nigdy nie pogodzą się z obecnym stanem rzeczy, na mocy którego Pruscy Wschodnie odcięte są od Rzeszy”. Jednocześnie nie widział żadnym zakusów Berlina na zamieszkałe przez mniejszość niemiecką Sudetów.
 
 
      Pikanterii całej sprawie dodaje fakt, iż kilka dni wcześniej w Pradze przebywał ówczesny minister przemysłu i handlu Kwiatkowski, wysłany przez Piłsudskiego by złożyć Czechom ofertę bliskiej współpracy gospodarczej jako podstawy do dalszej współpracy politycznej. I tym razem Praga nie wykazała zainteresowania polską ofertą. „Z wielu powodów nie udało się wówczas – pisał Kwiatkowski – stępić niechęci polsko-czeskiej. Nie było to winą rządów pomajowych”. 
 
 
      Po przejęciu władzy w Niemczech przez Hitlera minister Beck miał pojechać do Pragi z ofertą współpracy, jednak Beneŝ w ostatniej chwili odmówił i do rozmów nie doszło. „Wydawało się, że potrafimy się z nimi dogadać,– napisał Beck – już miałem jechać do Pragi, ale Beneŝ  się wykręcił. Brak mu odwagi, boi się z nami związać. To drobny przemądrzały człowiek”. W grudniu tego roku publicznie oznajmił, iż nie widzi sensu w budowaniu regionalnych więzi bezpieczeństwa, gdyż „nasze stosunki z Niemcami są dobre i poprawne i zawsze w każdym przypadku takie zostaną. Między nami a Niemcami nie istniały, nie istnieją i nie będą istniały graniczne spory i zadrażnienia”.
 
 
      Gdy Polska i Niemcy podpisały w styczniu 1934 roku deklarację o niestosowaniu przemowy, Beneŝ wysłał okólnik do czechosłowackich placówek dyplomatycznych, w którym zapewniał, „iż Niemcy w jakiejś formie wyjawią, że dałoby się to samo co z Polską uczynić z nami”. Równocześnie zapewniał, że „nasze stosunki z Niemcami są dobre, żadnych granicznych i innych sporów nie mamy i nie trzeba nam przeto tego, co mam Polska”.  
 
 
      Gdy Berlin nie zamierzał podpisać z Pragą analogicznej deklaracji, w  sierpniu 1934 roku Beneŝ  ponownie przekonywał, że „twierdzenie, że Niemcy chciały nastawać na egzystencję naszego państwa, jak to się tu i tam pojawia w prasie europejskiej, uważam po prostu za absurdalne”.
 
 
      Równocześnie uważał, iż rozpoczęcie przez Hitlera intensywnego programu zbrojeń było dobrą wiadomością dla Pragi, gdyż „gdy Niemcom przyzna się prawo do większych zbrojeń, wówczas nastanie większa równowaga sił, co zbliży Anglię i Francję. Włochy zaś będą podtrzymywać nową równowagę, przeciwko przewadze Niemiec”. Trudno o większą głupotę.
 
 
      Po kilku latach zabiegów, w 1936 Praga musiała zrezygnować z zabiegów w Berlinie, a Beneŝ, już prezydent, w trakcie rozmowy z niemieckimi dyplomatami zadeklarował, iż Czechosłowacja nie będzie uczestniczyła w żadnych planach wojny prewencyjnej przeciwko III Rzeszy.
 
 
     „Lizusostwo, którym się posługiwał od początku, nie zdało się na nic. – trafnie ocenił politykę Beneŝ Marek Kamiński – Kompromitowało jedynie czechosłowackiego prezydenta jako osobę niepotrafiącą przewidzieć smutnego końca „współpracy” niemiecko-czechosłowackiej. Przykre było i to, że prezydent Czechosłowacji odnosił z największą niechęcią do jedynego potencjalnego sprzymierzeńca, jakim była Polska”. 
 
 
      Przebywający w Czechosłowacji jako emigrant polityczny Wincenty Witos zauważył, iż rząd czeski wobec Polski „posługiwał się nie tylko przemocą, ale także zdradą”.  Wielu zwolenników współpracy z Czechosłowacją zmieniło swoje zdanie po doświadczenia z czeskimi elitami. Jednym z nich był Adolf Nowaczyński, który z przykrością stwierdził, iż „dopiero galopujące wprost wzmaganie się sympatii sowieckich w Czechach zaczęło mnie rozczarowywać na dobre. Następca bowiem prezydenta Masaryka odznacza się szczególniejszą niechęcią do całej polskiej elity dyplomatycznej i politycznej oraz równie negatywnym stosunkiem do Polski”.
 
 
      Warszawa była skłonna pogodzić się z utratą Zaolzia, gdyby Praga zgodziła się na podjęcie współpracy politycznej i wojskowej. Porozumienie z Czechosłowacją było jedynie wtedy możliwe, gdyby w Pradze rządziły inne osoby. Na przykład wśród kadry oficerskiej armii czechosłowackiej było wielu zwolenników sojuszu z Polską.
 
 
CDN.