blogi

W końcu grudnia 1944 roku Sowieci zamknęli pierścień oblężenia Budapesztu.
 
 
     6 października 1944 roku rozpoczęła się operacja debreceńska, w wyniku której  wojska sowieckie zdobyły Szeged oraz Debrecen  i zmusiły Niemców do opuszczenia północnego Siedmiogrodu.
 
 
      Wojska niemieckie poniosły co prawda znaczne straty, lecz nie zatraciły zdolności bojowych. 8 armia niemiecka oraz 1 i 2 armie węgierskie nie zostały okrążone ani całkowicie rozbite. Dwukrotne skrócenie linii frontu (z 890 do 430 km) pozwoliło wycofać część sił na bardziej zagrożone kierunki.
 
 
      Dowództwo niemieckie zdawało sobie sprawę, że kolejnym celem sowieckiej ofensywy będzie Budapeszt, dlatego wzmocniły zamykającą ten kierunek 3 armię węgierską.
 

     Po utracie Rumunii, węgierskie pola naftowe w okolicy miasta Nagykanizsa stanowiły jedno z ostatnich źródeł ropy dla Niemiec. Węgry dostarczały także 90% boksytu niezbędnego do produkcji aluminium.
 
 
      Po przejęciu władzy na Węgrzech przez strzałokrzyżowców oraz upadku nadziei na wycofanie się Węgier z wojny,  28 października 1944 roku Stalin w rozmowie telefonicznej z marsz. Malinowskim rozkazał bezzwłoczne rozpoczęcie natarcia w celu uchwycenia Budapesztu z marszu. Dywizje 46 armii miały bezwarunkowo ruszyć do natarcia nazajutrz w godzinach rannych, tak aby do 30 października osiągnąć rubież Lajosmize—Nagykörös, opierając się lewym skrzydłem o Dunaj. Jednocześnie 7 armia gwardii gen. Sumiłowa miała rozpocząć natarcie czterema dywizjami na swym lewym skrzydle, aby osiągnąć linię Tószeg—Nagykörös.
 
 
       Sowieci ruszyli na froncie o szerokości 95 km, a ich przeciwnikiem była 3 armia węgierska gen. Heszlényiego W centrum węgierskie 1 dywizja kawalerii i 23 dywizja rezerwowa nie potrafiły zatrzymać nacierających Rosjan i cofnęły się o 8-10 km. W lukę w węgierskim ugrupowaniu wprowadzono do walki brygady pancerne 2 korpusu zmechanizowanego gwardii, które z marszu rozproszyły bataliony 8 dywizji zapasowej.
 
 
      Dopiero na przedpolach Kecskemétu Węgrzy stawili zaciekły opór. Hitler nakazał bezwarunkowo bronić miasta, gdyż było ono kluczem do stolicy Węgier. W Kecskemécie broniły się niewielkie siły węgiersko-niemieckie, którymi dowodził niemiecki płk Uslar-Gleichen. Sowieci,  nie mogąc wedrzeć się do miasta, okrążyli go z obu stron, odcinając od głównych sił.
 
 
      Ofensywa sowiecka rozwijała się znacznie wolniej niż życzył tego sobie Stalin. Przyczyną tego było pojawienie się silnych niemieckich związków pancernych przeciwnika. Pod Budapeszt przegrupowywał się LVII korpus pancerny.  Co prawda udało się Sowietom zająć Kecskemét, ale ich dalsze natarcie zatrzymały kontrataki niemieckich jednostek pancernych.
 
 
      Próbując, mimo niepowodzeń, zająć Budapeszt z marszu, marsz. Malinowski 2 listopada rzucił do walki nowoprzybyłe 4 korpus zmechanizowany gwardii oraz 23 korpus strzelecki. Planowano przeprawić się na wyspę Csepel i od zachodu wedrzeć się do Budapesztu. Jednak, wraz z przybywaniem coraz to nowych dywizji niemieckich, stosunek sił nie był już korzystny dla wojsk sowieckich. Siły niemieckie zostały wzmocnione o trzy dywizje pancerne, a w drodze do stolicy Węgier były dalsze dywizje.
 
 
      Gen. Fretter-Pico zarządził utworzenie nowej linii obronnej, ciągnącej się od Dunaju przez Kiskunláncháza-Bugyi-lnarcs oraz Cegléd-Szolnok. Obrona niemiecka okazała się zbyt trudna do sforsowania dla sowieckich korpusów szybkich, pozbawionych wsparcia artylerii i piechoty. Mimo stosunkowo silnego wsparcia lotniczego, szturmy na przedpola Budapesztu nie przyniosły pożądanych rezultatów.
 
 
     Do 3 listopada w zasadzie zakończyło się przegrupowywanie niemieckich sił pod Budapeszt, które zdążyły obsadzić umocnienia linii Attili, zanim wdarły się w nie sowieckie czołgi.
 
 
      4 listopada uznaje się za koniec operacji mającej na celu opanowanie Budapesztu z marszu. Nie przyniosła ona wojskom sowieckim sukcesów. Przyczyn porażki należy się szukać w zlekceważeniu wojsk węgierskich, głównych przeciwników 46 armii w pierwszych dniach ofensywy. Przeświadczenie o słabości armii węgierskiej było fałszywe, opierano je głównie na doświadczeniach na północnym odcinku frontu, gdzie przeszedł na stronę sowiecką dowódca 1 armii węgierskiej gen. Miklós Béla, a jego honvédzi masowo poddawali się bez walki. To, że 46 armia nie zdołała zająć stolicy Węgier z marszu, było w dużej mierze zasługą ofiarnej walki dywizji węgierskich 3 armii.
 
 
      W tej sytuacji sowiecka Kwatera Główna uznała, iż zamiast czołowego natarcia należy spróbować manewru oskrzydlającego. Środek ciężkości natarcia został więc przesunięty z pasa działania 46 armii na korzyść 7 armii gwardii, którą wzmocniono dwoma korpusami zmechanizowanymi, korpusem pancernym i dwoma korpusami kawalerii.
 
 
      Malinowski nakazał, aby 7 armia gwardii wraz z grupą gen. Plijewa  zaatakowała w kierunku na Hatvan, wyszła na północne skrzydło nieprzyjacielskiego zgrupowania pod Budapesztem, następnie skręciła na południe w celu zaatakowania stolicy Węgier. Jednocześnie 46 armia miała przeprawić się na zachodni brzeg Dunaju i natrzeć na Budę od zachodu.
 
 
     Niemcy zdawali sobie sprawę z ewentualnych konsekwencji upadku Budapesztu. Oznaczał on całkowity rozkład armii węgierskiej, a także utratę zakładów i fabryk, które remontowały sprzęt 6 i 8 armii oraz zaopatrywały je w amunicję. Dlatego też walki były bardzo zacięte i sowieckie oddziały ostatecznie utknęły przed zdobyciem wyznaczonych celów.
 
 
     W tych warunkach Moskwa zrozumiała, że zajęcie Węgier wraz ze stolicą dotychczasowymi siłami jest niemożliwe. Dlatego przekazano 2 Frontowi Ukraińskiemu 40 tys. ludzi i 200 czołgów.
 
 
     17 listopada oddziały sowieckie podeszły w pobliże Hatvan, ważnego węzła komunikacyjnego, leżącego 60 km od Budapesztu, ale ostatecznie zajęły je dopiero 25 listopada. Jednakże próby włamania się w linię Attili, obsadzaną przez 8 i 22 dywizje kawalerii SS nie przyniosły efektów.
 
 
     21 listopada dwa sowieckie korpusy przeprawiły się przez odnogę Dunaju na wyspę Csepel. Konflikt między dowódcą węgierskiej 1 dywizji kawalerii, płk. Zoltanem Schellem, a jego przełożonym — dowódcą LXXII korpusu — gen. Augustem Schmidtem spowodował, że prawie cała wyspa została utracona.
 
 
      Pomimo tego sukcesu nadal tempo sowieckiego  natarcia było wolne. Częściowym usprawiedliwieniem tego stanu rzeczy była bardzo zła pogoda i fatalne warunki na drogach.
 
 
      5 grudnia ruszyło kolejne sowieckie natarcie.  Gdy sowiecka piechota włamała się od 3 do 6 km w głąb niemieckich pozycji, do walki zostały wprowadzone brygady pancerne 6 armii pancernej gwardii. Niemcy najbardziej obawiali się, że sowieckie czołgi rozjadą się po Małej Nizinie Węgierskiej i zajmą Bratysławę, stanowiącą bramę do opanowania Wiednia. Dlatego też podejmowano wszelkie działania mające na celu niedopuszczenie do wyparcia 8 armii w słowackie góry.
 
 
      Pomimo licznych niemieckich kontrataków 30 korpus strzelecki wsparty 5 korpusem pancernym gwardii wyparł Węgrów z Vácu i osiągnął brzeg Dunaju. Tym samym Peszt został okrążony od północy i północnego wschodu.
 
 
     Węgierski minister spraw wojskowych gen. Beregffy próbował wymusić na dowództwie niemieckim zgodę na powrót na Węgry walczącej na terytorium Słowacji węgierskiej 1 armii. Prośbę tę dowództwo niemieckie odrzuciło. Próby uzupełnienia wykrwawionych węgierskich dywizji również nie przynosiły rezultatów z powodu niechęci do walki węgierskich rezerwistów oraz braku broni, gdyż Niemcy bronią wysyłaną na uzbrojenie Węgrów dozbrajali własne oddziały.
 
 
      Aby wzmocnić Grupę Armii „Południe” przed szybko zbliżającą się kolejną ofensywą na Węgrzech, gen. Guderian zezwolił na przegrupowanie 3 i 6 dywizji pancernych, które znajdowały się w odwodzie Grupy Armii „Środek”.  
 

     Niemcy opracowali plan natarcia, którego celem miało być zlikwidowanie sowieckiego przyczółka operacyjnego na zachodnim brzegu Dunaju i tym samym zażegnanie niebezpieczeństwa okrążenia Budapesztu od południa. Ważne było też utrzymanie niezwykle cennych dla Niemców ostatnich szybów naftowych oraz kopalni boksytu.
 
 
      Ostatecznie z powodu fatalnej pogody z tej operacji nic nie wyszło - roztopy uniemożliwiały użycie czołgów, gdyż te mogły się poruszać wyłącznie po drogach. Każde zjechanie ciężkiego sprzętu z utwardzonego terenu kończyło się jego utratą. Nie było bowiem możliwe wyciągania z błota każdego czołgu czy działa pancernego, które znalazło się pod ogniem nieprzyjaciela.
 
 
      12 grudnia 1944 roku naczelne dowództwo Armii Czerwonej wydało rozkazy dla walczących na Węgrzech obu Frontów Ukraińskich. 2 Front Ukraiński Malinowskiego miał okrążył Budapeszt od północy, a 3 Front Ukraiński Tołbuchina zamknąć pierścień okrążenia od południa.
 
 
       Rozpoczęte 20 grudnia 1944 roku sowieckiej natarcie doprowadziło do przerwania niemieckiej linii obrony.   Hitler nakazał piechocie bezwarunkowo bronić każdego skrawka terenu, do ataku zaś rzucił dywizje pancerne. Kosztem straty wielu czołgów Niemcom udało się ustabilizować sytuację na odcinku 2 Frontu Ukraińskiego.
 
 
      Znacznie większe efekty osiągnęło natarcie 3 Frontu Ukraińskiego przełamując linię Małgorzaty. 24 grudnia sowieckie czołówki pancerne pojawiły się na przedmieściach Budy, następnie zamykając łańcuch okrążenia węgierskiej stolicy.
 
 
W niemieckich planach obrony południowego odcinka frontu wschodniego Budapeszt był szczególnie ważnym punktem, Jednakże obrona tak rozległego miasta wymagała użycia dużych sił, zwłaszcza piechoty. Niemcom brakowało jednak dywizji piechoty, te zaś, których można było użyć do obrony stolicy Węgier, były jednostkami pancernymi lub kawalerii — mniej przydatnymi do działań w mieście.
 
 
 
CDN.

W połowie października 1944 roku Niemcy wymusili rezygnację Horthyego i doprowadzili do powołania na Węgrzech rządu zdominowanego przez strzałokrzyżowców Szálasiego.
 
 
     29 sierpnia 1944 roku po długich  negocjacjach z  władzami niemieckimi udało Horthyemu się powołać nowy rząd z  zawodowym wojskowym, generałem armii Gézą Lakatosem na czele. Duży wpływ na tę decyzję admirała miało memorandum ukrywającego się Istvána Bethlena, w którym b. premier zaproponował mianowanie nowego szefa rządu, który z jednej strony miałby nie dopuścić do dojścia do władzy rodzimych faszystów  – nilaszowców, a  z  drugiej  – rozpocząłby w negocjacje pokojowe z aliantami.
 
 
     Kilka dni wcześniej 23 sierpnia Rumuni, przy wsparciu młodocianego króla Michała  obalili marszałka i  conducătora Iona Antonescu. Natychmiast po zamachu zmienili sojusze  – i stali się sojusznikami Rosjan i zachodnich aliantów.
 
 
      Po wystąpieniu Rumunii z  Osi Horthy rozpoczął tajne negocjacje z aliantami. Wydelegował płk. Istvána Nádayego do Włoch, a swą kuzynkę, hrabinę Zichy na Słowację. Równocześnie wysłał do Moskwy byłego attaché wojskowego płk, Gábora Faragho, któremu towarzyszył syn byłego premiera, profesor Géza Teleki oraz doświadczony dyplomata Domokos Szent-Iványi. W październiku 1944 roku Mołotow poinformował zachodnich aliantów o toczących się rozmowach z Węgrami, podając ich najważniejsze ustalenia: w ciągu 10 dni Węgrzy wycofają swoje wojska i  administrację z  obszarów Czechosłowacji, Rumunii i  Jugosławii zajętych po 31 grudnia 1937 roku, zerwą wszystkie kontakty z Niemcami i natychmiast wypowiedzą wojnę dotychczasowym sojusznikom.
 
 
      Po uzyskaniu akceptacji regenta, 11 października 1944 roku Faragho i  Mołotow podpisali w  Moskwie wstępne porozumienie o  przerwaniu ognia. Równocześnie w tym samym dniu dowódcy węgierskich jednostek stacjonujących na wschodzie otrzymali tajny szyfrogram, nakazujący im niepodejmowanie walki i  przerwanie ognia wobec do nadchodzących oddziałów Armii Czerwonej, za to wymierzenia broni w Niemców.
 
 
    Niemcy, którzy mieli swoich ludzi w rządzie (m.in. ministrowie rolnictwa Béla Jurcsek oraz finansów Lajos Reményi-Schneller) dowiedzieli się o tym i postanowili natychmiast przeciwdziałać.
 
 
     W ramach precyzyjnie zaplanowanej Operacji Panzerfaust do węgierskiej stolicy skierowano  Ottona Skorzenego i jego komandosów, którzy  we wrześniu 1943 roku, wsławili się wyrwaniem z więzienia pod górą Gran Sasso Benito Mussoliniego. 15 października Niemcy pochwycili młodszego syna regenta, pobili go do  nieprzytomności, zawinęli w  dywan i  w  takim stanie wsadzili w  samolot skierowany do Wiednia. Pomimo porwania syna admirał zachował zimną krew i  na posiedzeniu Rady Koronnej poinformował zebranych o podpisaniu w Moskwie wstępnego porozumienia. Jego warunkach okazały się być nie do przyjęcia dla większości członków Rady. Co więcej, szef sztabu János Vörös poinformował zebranych, iż otrzymał do niemieckiego generała Hansa Guderiana ultimatum, żądające ustąpienia węgierskich władz. Horthy odparł, że sam poda się do dymisji i  przyjmie dymisję rządu, ale zrobi to na własnych warunkach: dotrzyma przyjętego porządku dnia i sam ogłosi narodowi (i wojsku) przyjęte ustalenia. Zgodnie z  przyjętym harmonogramem przyjął u na Zamku Veesenmayera, informując go o wyjściu Węgier z wojny.
 
 
      W odczytanym w radio komunikacie regent obwinił Niemców o  „wiele złych czynów”, włączając w  to „sprzeczne z  humanitaryzmem, powszechnie znane rozwiązanie kwestii żydowskiej”. Na zakończenie oznajmił natomiast, iż „poinformował tutejszego przedstawiciela Trzeciej Rzeszy, że nastąpi przerwanie ognia z  naszymi dotychczasowymi przeciwnikami”, a  potem w  podniosłych słowach zwrócił się do żołnierzy, komunikując im: „zdecydowałem, że poproszę o przerwanie ognia”.
 
 
    Mimo odczytanej w  radio proklamacji Veesenmayer przekonał szefa sztabu Vörösa, by ten podważył decyzję Horthyego oraz wydał nową odezwę do żołnierzy, którą odczytano w  radio. W odezwie tej zaprzeczono proklamacji regenta o złożeniu broni przez węgierską armię.
 
 
    W  tym czasie komandosi Skorzenego oraz niemieckie oddziały biorące udział w  Operacji Panzerfaust  – przy pasywnej postawie ludności zajęły najważniejsze punkty komunikacyjne i  urzędy w  mieście, włącznie z  gmachem węgierskiego radia. Wieczorem zaczęło ono nadawać komunikaty: w  imieniu wodza strzałokrzyżowców Ferenca Szálasiego, który próbował wymusić na Horthym przekazanie władzy.
 
 
     Pod wieczór niemieckim komandosom zostało do zdobycia już jedynie Wzgórze Zamkowe. Podczas gdy ludzie Skorzenego szykowali się już do ataku na Zamek,  premier Lakatos poinformował niemiecką ambasadę, że regent gotów jest ustąpić.
 
 
     Rankiem 16 października Veesenmayer udał się znowu do Zamku. Pod zobowiązaniu Niemców do wypuszczenia jego syna podpisał deklarację o swej rezygnacji  i  powierzeniu Ferencowi Szálasiemu misji powołania nowego rządu.
 
 
     Następnego dnia Miklós Horthy z małżonką ruszył pociągiem do Bawarii, gdzie internowano go w  zamku Hirschberg. Niemcy nie dotrzymali słowa i syna Miklósa z Mauthausen nie wypuścili. Trafił do Dachau, potem do Niederhofu, gdzie 4 maja 1945 dostał się w ręce Amerykanów. Do amerykańskiej niewoli trafił też sam regent i  to z  ich woli stawił się najpierw jako świadek do Norymbergi, a  po czterech latach udał się na wygnanie do Portugalii, gdzie pod koniec życia napisał  pamiętniki. Zmarł 9  lutego 1957 roku w  wieku 88 lat. Jego szczątki sprowadzono do rodzinnego majątku Kenderes i  pochowano ponownie na rodzinnej ziemi 4 września 1993 roku. Tam też spoczął w tym samym dniu, zmarły w marcu tegoż 1993 roku jego syn Miklós.
 
 
    5 grudnia 1944 roku Sowieci aresztowali Istvána Bethlena, który ujawnił się i poprosił o rozmowę z dowództwem stacjonującej w pobliżu jednostki Armii Czerwonej. Były premier i przeciwnik Niemiec został przewieziony do Moskwy i 1 kwietnia 1945 roku trafił do więzienia na Butyrkach, tego samego, w  którym więziono 16 przywódców państwa podziemnego z Polski. Według raportu lekarzy już wtedy był „w  bardzo złym stanie zdrowia”.  Tam też zmarł 5 października 1946 roku „w wyniku wysoko zaawansowanej miażdżycy i  zaniku pracy serca”.
 
 
    Nowy gabinet powołany 16 października 1944 roku nazwano Rządem Jedności Narodowej. Sami nilaszowcy objęli w nim bowiem tylko tekę premiera i dwa resorty, a  pozostałe trafiły do innych ugrupowań skrajnie nacjonalistycznych. Węgierska Partia Życia objęła trzy resorty, dwa inne trafiły w  ręce wojskowych, a  po jednym mieli reprezentanci partii niemal nieznanych: Narodowo-Socjalistycznej oraz Węgierskiej Odnowy.
 
 
    Po dojściu do władzy Szálasi odczytał w  radio programową odezwę, w  której zapowiedział prowadzenie walki i  trwanie u  boku Niemiec do końca. Jako wódz narodu postawił przed sobą trzy podstawowe zadania: zbudować społeczeństwo, a  nawet „państwo oparte na pracy” (munka állam); jak tylko się da, przeciwstawiać się wkraczającym do kraju bolszewikom oraz wznowić eksterminację Żydów.
 
 
     W tej sytuacji Stalin rozkazał przystąpić do operacji mającej na celu zdobycie Budapesztu. Niemcy postanowili zamienić stolicę Węgier w  wojskową twierdzę, i od 25 grudnia 1944 do 13 lutego 1945 roku trwało oblężenie Budapesztu, które przyniosło ogromne straty tak materialne (m.in. wysadzono wszystkie mosty na Dunaju), jak też ludzkie.
 
 
     Gabinet Szálasiego upadł 28 marca 1945, a sam premier uciekł do Austrii, gdzie  ożenił się ze swoją wieloletnią partnerką. Oboje zostali 4 maja ujęci przez Amerykanów. 3 października 1945 roku oddano go władzom węgierskim, które postawiły go w  lutym roku przed sądem, który skazał go na śmierć. Wyrok został wykonany 12 marca 1946 roku.  Wraz z nim zostali powieszeni trzej członkowie jego rządu – ministrowie  wojny, MSW oraz wyznań i  oświaty, a  także główny ideolog ruchu, József Gera.
 
 
     Rządy strzałokrzyżowców uniemożliwiły Węgrom zmianę sojuszy i  tym samym przesądziły ich powojenny los, skazując na sowiecką niewolę.
 
 
 
Wybrana literatura:
 
 
B. Góralczyk – Węgierski syndrom Trianon
T. Kopyś – Polityka zagraniczna Węgier w latach 1867-1945
W. Felczak – Historia Węgier
K. Nevekin – Zdobyć Budapeszt. Kampania na Węgrzech 1944

W marcu 1944 roku wojska niemieckie wkroczyły na Węgry.
 
 
       W wyniku coraz bardziej natarczywych żądań Hitlera latem 1942 roku niemal połowa armii węgierskiej (2 armia składająca się z 10 dywizji piechoty i 1 dywizji zmotoryzowanej – w sumie ponad 220 tysięcy żołnierzy) trafiła nad Don, gdzie miała za zadanie kontrolować i bronić odcinka frontu na długości około 200 kilometrów. W  przeprowadzonym w  siarczystym mrozie w  styczniu 1943 roku sowieckim natarciu, mającym na celu zajęcie odcinka frontu między Woroneżem a Pawłowskiem (Togliatti) 2. węgierska armia, pozbawiona wsparcia Niemców zajętych wówczas krwawymi walkami pod Stalingradem  poniosła klęskę, tracąc 100 tys. zabitych, 35 tys. rannych i 60 tys. wziętych do niewoli. Do kraju wróciło tylko ok. 40 tys.
 
 
       Wcześniej dniu święta św. Stefana 20 sierpnia 1942 roku zginął w w katastrofie lotniczej pod miejscowością Aleksiejewka w  obwodzie biełgorodzkim (dawniej woroneskim) 38-letny syn regenta Węgier István. Śmierć syna, na dodatek oficjalnego zastępcy i następcy, była dla 74-letniego wówczas regenta tak wielkim osobistym ciosem, z  którego  – jak sam przyznawał w  pisanych pod koniec życia na wygnaniu w  Portugalii pamiętnikach  – już nigdy do końca się nie podniósł. Jednoczesna klęska Niemców pod Stalingradem zachwiały bezgraniczną dotąd wiarą regenta i  węgierskich elit w  niepokonany Wehrmacht.
 
 
     Admirał zaczął się przychylać do opinii polityków o  poglądach prozachodnich, w  tym przede wszystkim utrzymującego skryty kontakt z Brytyjczykami Istvána Bethlena, by  rozpocząć rozmowy z zachodnimi aliantami. Ówczesny premier Miklós Kállay był również przekonany, że Niemcy jednak przegrają tę wojnę. Po jego namowach, wahający się dotychczas regent wydał we wrześniu 1943 roku ostateczną zgodę na rozpoczęcia tajnych rozmów z  zachodnimi aliantami. Poufne rozmowy prowadzono w  Bernie,  Sztokholmie i Lizbonie, jednak główną delegację pod wodzą znamienitego lekarza i noblisty Alberta Szent-Györgyiego premier skierował do Stambułu.
 
 
      Niemcy dowiedzieli się o tych rozmowach i Hitler w czasie spotkania z Horthym oskarżył węgierskiego premiera o zdradę. Ta spalona inicjatywa sprawiła, że wynegocjowane wstępnie z  Brytyjczykami porozumienie w  Stambule pozostało martwą literą.
 
 
       Sytuacja zmieniła się w styczniu 1944 roku, gdy rząd brytyjski przekazał Kállayemu, by w przypadku dojścia Armii Czerwonej do granic Węgier nie stawiał zbrojnego oporu. W przeciwnym razie zagrożono postawienie Węgier przed sądem jako wiernego sprzymierzeńca Niemiec. W odpowiedzi  Kállay wysłał swojego wysłannika László Veressa na tajne rozmowy z Brytyjczykami w Stambule.
 
 
     Kiedy jednak Miklós Horthy 12 lutego wezwał wszystkie pozostałe jednostki na froncie wschodnim, by wróciły na teren Rusi Zakarpackiej i  tam przeciwstawiły się nacierającej Armii Czerwonej, Adolf Hitler uruchomił  plan Margarethe, zakładający okupację Węgier. W czasie rozmowy z dyktatorem Rumunii marszałkiem Antonescu w końcu lutego 1944 roku Hitler poinformował rumuńskiego gościa o inwazji na Węgry. Równocześnie  zrewidował swoje podejście do drugiego arbitrażu wiedeńskiego, godząc się na przyznanie Siedmiogrodu w całości Rumunii.
 
 
     Mimo ostrzeżeń ze strony rządu i  Bethlena, Horthy w  towarzystwie szefa sztabu Szombathelyiego oraz ministra spraw zagranicznych Ghyczyego udał się 18 marca 1944 roku na spotkanie z Hitlerem do zamku w  Klessheim, nie wiedząc nic planie Margarethe, którego realizację  zaplanowano na dzień następny. Wpadł w zastawioną przez Niemców pułapkę. Hitler na samym wstępie poinformował go, że ponieważ Węgry gotowe są przejść na stronę przeciwnika, w obawie przed zdradą postanowił uruchomić „środki przeciwdziałające”, a  w  przypadku, gdyby oddziały węgierskie miały zamiar stawiać opór, to w gotowości do wkroczenia na ich terytorium są oddziały rumuńskie, słowackie i chorwackie. Ku zaskoczeniu Hitlera Horthy ostro przeciwstawił się tym planom i  nie chciał wydać zgody na wojskową ingerencję, a tym bardziej na wydanie, przygotowanej w jego imieniu przez Niemców, odezwy do narodu, by nie podejmował obrony.  Jednocześnie zagroził swoją rezygnacją, jednak Hitler pozostał niewzruszony, odczytując całą listę skarg wymierzonych w  „niewiernych Węgrów”, od opóźnień w  rozwiązywaniu kwestii żydowskiej poczynając. W tej sytuacji Horthy wstał od stołu i  – jak wyznawał po wojnie w zeznaniach przed zachodnimi aliantami – miał stwierdzić: „Ponieważ wszystko jest już ustalone, mam do czynienia z  faktami dokonanymi, więc nie ma sensu dalej prowadzić tej rozmowy. Wyjeżdżam”. Niemcy nie dopuścili do jego wyjazdu na Węgry przed wkroczeniem wojsk niemieckich.
 
 
      Pomimo braku zgody Horthyego Niemcy i  tak ww. odezwę opublikowali, z nazwiskiem regenta, choć bez jego podpisu. W podróży powrotnej do kraju towarzyszyli mu Edmund Veesenmayer, który awansował z  doradcy Ribbentropa  ds.  Europy Wschodniej na stanowisko ambasadora nadzwyczajnego i pełnomocnego na Węgrzech, a w istocie szefa nowego protektoratu oraz szef Gestapo Ernst Kaltenbrunner. To oni mieli odtąd rządzić Węgrami, chociaż Kaltenbrunnera już po trzech dniach zastąpił SS Obergrüppenfürher Otto Winkelmann, który – będąc osobą zaufaną Heinricha Himmlera –  miał uzyskać pełną niezależność od Veesenmayera.
 
 
      19 marca 1944 roku o  czwartej nad ranem wojska niemieckie (11 dywizji), wkroczyły na Węgry ze wschodniej Słowacji oraz z  południa  – Chorwacji i  Banatu. Nie napotykały praktycznie żadnego oporu, gdyż szef sztabu Szombathelyi wezwał nad ranem węgierskie oddziały, by nie stawiały oporu. A  po trzecie, zwołana tego samego dnia Rada Koronna też uznała, iż zbrojny opór nie ma sensu. Do wymiany ognia dochodziło sporadycznie i  symbolicznie, poza jednym przypadkiem: znany polityk opozycyjny i  zarazem redaktor antynazistowskiej gazety „Független Magyarország”(Niezależne Węgry) Endre Bajcsy-Zsilinszky zaczął strzelać z  pistoletu w  chwili, gdy żandarmi dobijali się do jego drzwi. Został ranny i  aresztowany. Trafił do więzienia, skąd pod naciskiem Zachodu wypuszczono go 11 października, ale po dojściu do władzy strzałokrzyżowców, ponownie aresztowano i powieszono w więzieniu 23 grudnia 1944 roku.
 
 
      Z kolei premier Kállai poprosił o  azyl w  ambasadzie tureckiej, skąd przedostał się na Zachód i  tam w Nowym Jorku 14 stycznia 1967 roku zmarł w wieku 80 lat. Były premier István Bethlen ukrył się na węgierskiej prowincji.
 

     Premier Kállay napisał w  powojennych pamiętnikach, iż namawiał admirała Horthyego, by postąpił podobnie. Ten miał odpowiedzieć: „Nie opuszczę tonącego statku [...] Komu miałoby służyć, gdyby w moje miejsce wstąpił Béla Imrédy? Kto obroni armię, milion węgierskich chłopców, by nie posłano ich na bój z Rosjanami? Kto przytuli do siebie te uczciwe warstwy społeczeństwa, które dotychczas były wiernie i mu ufały? Kto obroni Żydów i uchodźców z innych państw, jeśli on ich opuści? Jest możliwe, że nie obronię wszystkich, ale jeszcze może dużo, bardzo dużo zdziałam. Wierzył więc, że jeszcze będzie mógł służyć narodowi i  może osiągnąć wiele, jak nikt inny w kraju poza nim.”
 
 
      22 marca 1944 roku nowym premierem został, dotychczasowy ambasador w Rzeszy, znany z  proniemieckich poglądów Döme Sztójayaego. Wobec niemieckiej groźby zajęcia Wzgórza Zamkowego, a  więc siedziby admirała, Horthy uległ i zaakceptował nowego premiera.
 
 
     23 kwietnia 1944 roku w Berlinie zapadła decyzja o utrzymaniu Węgier jako protektoratu, a  nie ich pełnej aneksji. Postanowiono też utrzymać na stanowisku admirała Horthyego, pozbawiając go jednak coraz bardziej realnej władzy i wpływów.
 
 
      Wkrótce po wkroczeniu wojsk niemieckich aresztowano ponad 6 tys. osób, korzystając z wcześniej starannie przygotowanych list proskrypcyjnych. Równocześnie Niemcy przystąpili do „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” na Węgrzech. Już 19 marca dwaj reprezentanci Sonderkommando, czyli 200-osobowego oddziału, dowodzonego przez Adolfa Eichmanna, stawili się w  siedzibie budapeszteńskiej gminy żydowskiej. Zażądali, by następnego dnia, 20 marca, na godzinę 10 zwołano posiedzenie władz.  21 marca powołano, zgodnie z  życzeniem Niemców, ujednolicony organ reprezentujący wszystkie społeczności i  gminy żydowskie w  kraju pod nazwą Centralna Rada Żydów Węgierskich. Na czele Rady stanął ugodowy przedsiębiorca Samu Stern, od 1929 szef budapeszteńskiej gminy wyznaniowej, który od początku niemieckiej okupacji trzymał się zasady: „To, czego żądają Niemcy, ma być spełnione”.
 
 
     Eichmann zaczął szybko realizować swój plan, rozpoczynając od aresztowania ponad 8 tys. wybitnych przedstawicieli ludności żydowskiej. Następnie przystąpiono do zgrupowania ludności żydowskiej w gettach, a od 15 maja przystąpiono do deportacji Żydów do obozu w Oświęcimiu. W sumie w czasie okupacji niemieckiej zgładzono około 568 tys. węgierskich Żydów, z  czego aż 430  tys. w  okresie deportacji przeprowadzonej między 15 maja a 9 lipca 1944 roku.
 
 
     Wściekłość w Berlinie wywoła lipcowa decyzja Horthyego  o przerwaniu deportacji ludności żydowskiej, który wcześniej wymusił podjęcie takiej decyzji na posiedzeniu Rady Koronnej. Tym samym regent Węgier ocalił tysiące istnień ludzkich, ale tym samym ocalił też swoje. Po wojnie nie został przez aliantów przekazany z powrotem do kraju, co stało się losem m.in. czterech byłych premierów, którzy zostali skazani na śmierć przez powieszenie lub rozstrzelanie.
 
CDN.

Na przełomie XIX i XX wieku Rosjanie stanowili 12,5% mieszkańców Pragi.
 
 
      Największa fala migracji Rosjan na ziemie polskie nastąpiła po zdławieniu powstania styczniowego. Przybyli do Polski Rosjanie obejmowali stanowiska w rozbudowywanej do wielkich rozmiarów administracji państwowej. Mimo, iż – jak napisała Agata Tuszyńska -  „Warszawa nie miała najlepszej opinii jako miejsce służby dla uczciwego Rosjanina. Na zesłanie czyli urząd w Priwislinju delegowano tych, dla których z jakichś powodów (głównie niedostatecznych kwalifikacji) zabrakło posady w Rosji. Zwykle personel urzędniczy pozostawiał wiele do życzenia, tak pod względem poziomu wykształcenia, cech moralnych, jak taktu i sumienności w wykonywaniu obowiązków służbowych”.
 
 
    Do przyjazdu i podjęcia pracy na terenie Królestwa Polskiego zachęcały lokalne władze, kusząc przywilejami. Tym, którzy się zdecydowali oferowano nieporównywalnie wyższe pensje niż otrzymywali Polacy, mieli również możliwość szybszego przejścia na emeryturę. Dodatkową atrakcją była perspektywa uzyskiwania łapówek od petentów licznych urzędów państwowych. W Warszawie powszechnie mówiło się, że „tylko ryby nie biorą” i bez tzw. ekwiwalentu wymiennego trudno było załatwić jakąkolwiek urzędową sprawę.
 
 
     Największe rzesze Rosjan, także cywili, pracowały na potrzeby rosyjskiej armii. W dobie natężonej rusyfikacji Rosjanami obsadzono kadrę Carskiego Uniwersytetu Warszawskiego, Akademii Medyko-Chirurgicznej i Instytutu Politechnicznego. Aż do 1905 roku  podobnie było w szkolnictwie, w którym  językiem wykładowym był rosyjski.
 
 
       Preferencyjne warunki handlu otrzymali także kupcy rosyjscy, których sklepy otrzymywały wyłączność na handel herbatą, kawiorem i jesiotrami.
 
 
     Po powstaniu styczniowym  rozwinęły się połączenia kolejowe z miastami Cesarstwa, co przede wszystkim doprowadziło do znacznego wzrostu liczby Rosjan mieszkających na Pradze.  Szacuje się, że w roku 1897 Rosjanie stanowili około 12,3% ludności dzielnicy i było to ich największe skupisko na terenie miasta. W całej Warszawie Rosjanie stanowili około 4% jej mieszkańców.
 
 
      Na Pradze bowiem  znajdowały się dworce obsługujące połączenia kolejowe z Imperium Rosyjskiego, przede wszystkim Dworzec Petersburski, na którym wysiadali wszyscy przybywający ze stolicy Rosji. Ziemia tu była zdecydowanie tańsza, podobnie jak mieszkania, a wobec niewielkiego stopnia urbanizacji w porównaniu z lewobrzeżną Warszawą, władze czyniły wszystko, by w tym rejonie miasta umieścić jak najwięcej urzędów i instytucji rosyjskich, a także by nadać Pradze wygląd miasta rosyjskiego.
 
 
      Jedną z najważniejszych inwestycji na Pradze była budowa monumentalnej cerkwi górującej nad całą okolicą. Jak pisała rosyjska prasa: „kierując się z dworca do Warszawy, Rosjanie napotykają przede wszystkim przepiękną świątynię, która jest świątynią prawosławną. Dźwięk rosyjskiego dzwonu zaciera w ich duszy myśl o Polsce, jako miejscu, gdzie zostało przelane mnóstwo krwi rosyjskiej”.
 
 
      Na początku XX wieku na Pradze  stanął okazały gmach Gimnazjum Praskiego, stylem jakby żywcem przeniesiony z Petersburga.
 
 
     Natomiast przed dworcem znajdował się należący do wojska tzw. Zborny Punkt, który choć mieścił się w drewnianym baraku, to miał  przypominał „ kto tu rządzi” w mieście. To do niego wzywano młodzież z całej Warszawy na pobór do wojska carskiego.
 
 
      Dodatkowo w krajobraz Pragi wpisywały się liczne kompleksy koszar, w których stacjonowali rosyjscy żołnierze. Wśród przechodniów dawało się zauważyć licznych wojskowych, ale także prawosławnych duchownych.
 
 
      Praskie domy drewniane malowano farbą na żółty i brązowy kolor, często spotykany w innych guberniach Cesarstwa. W tych samych barwach utrzymano wystrój Dworca Terespolskiego.
 
 
     Wpływy rosyjskie na Pradze miały także podkreślać nazwy ulic i obiektów poczynając od dworców kolejowych (Petersburskiego i Terespolskiego), poprzez nowo założony Park Aleksandrowski, znajdujący się przy rozległej ulicy o tej samej nazwie. Także imię cara Aleksandra nosił, leżący u wylotu ulicy, most. Dzisiejszy plac Weteranów 1863 roku nazywał się wówczas Aleksandrowskim, a odchodząca od niego ul. Floriańska – Konstantynowską. W pobliżu znajdowały się jeszcze Moskiewska i Petersburska (dziś obie tworzą ul. Jagiellońską) oraz Namiestnikowska (obecnie Sierakowskiego).
 
 
     Po powstaniu styczniowym nakazano  by tabliczki z nazwami ulic pisane były w dwóch językach – polskim i rosyjskim, jak również szyldy sklepów. Wyjątek pozostawiono dla właścicieli sklepów, którzy używali nazwy obcej np. francuskiej, mogli oni zapisać ją w jednej tylko wersji. Oczywiście  żaden afisz ani plakat nie mógł zawisnąć na ulicach Warszawy, jeśli choć częściowo nie został napisany cyrylicą.
 
 
     Większość Rosjan uciekła z Warszawy latem 1915 roku wraz z  opuszczającym miasto wojskiem. Jednak po 1917 roku byli inni, tak że po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ludność rosyjskojęzyczna wciąż stanowiła około 10% ludności dzielnicy. Znaczną część z nich stanowili tzw. biali emigranci, którzy uciekli z Rosji po rewolucji bolszewickiej.
 
 
     W II RP Rosjanie mieli swoich posłów i senatorów, własne organizacje społeczne i szkoły. Ukazywała się także rosyjskojęzyczna prasa.
 
 
     W latach 30. powstał m.in. Internat dla Studentów Studium Teologii Prawosławnej UW przy ul. Św. Cyryla i Metodego. Przy ul. Łochowskiej 34 na Szmulkach działał Przytułek Towarzystwa Pomocy dla emigrantów z Rosji.
 
 
    Niewielka społeczność rosyjska żyje do dziś na Pradze.
 
 
CDN.

Dużą rolę w rozwoju Pragi odegrała Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”, zwana powszechnie Monopolem.
 
 
      Monopol powstał w wyniku polsko-rosyjskiego Warszawskiego Towarzystwa Oczyszczania i Sprzedaży Spirytusu. Jednym z założycieli tego zakładu był Leopold Kronenberg. Ta sama spółka otworzyła drugą fabrykę na Powiślu, przy ul. Dobrej.
 
 
      Zanim doszło do otwarcia przedsiębiorstwa, spółka wykupiła rozległy teren przy ul. Ząbkowskiej, nakazując wyburzenie wcześniejszych, drewnianych zabudowań.
 
 
     Do budowy przystąpiono w 1895 roku, wznosząc szereg budynków m.in. piętrowy magazyn butelek, który składał się z budynku frontowego z dwoma skrzydłami bocznymi, czterech piętrowych magazynów (trzech wzniesionych na planie prostokąta i jednego na planie kwadratu). Obok znalazły się trzy, również piętrowe, pawilony biurowo-mieszkalne oraz dwa budynki warsztatowe.
 
 
      Wszystkim zabudowaniom nadano jednolitą szatę architektoniczną, typową dla obiektów przemysłowych tamtych czasów: ceglane elewacje nawiązywały wystrojem nieco do architektury późnego średniowiecza. Brama wjazdowa miała charakterystyczną, strzelistą wieżyczkę nakrytą hełmem.
 
 
     Najwyższy w całym kompleksie był jednak budynek rektyfikacji, w którym podgrzewano i destylowano spirytus. Z kolei za najnowocześniejszy i najlepiej wyposażony uważano gmach filtracji z kotłownią i studnią artezyjską. „Korpus główny mieści w sobie sale do mycia butelek na specjalnych maszynach, - opisywano - zbiorniki do mieszania i rozcieńczania spirytusu, kilka baterii filtracyjnych, przyrządy do automatycznego mieszania i rozlewania w butelki wódki i cały szereg urządzeń pomocniczych jak kotły i maszyny parowe do wody i spirytusu, stację elektryczną itp. Budynek to kilkopiętrowy, z sufitami betonowymi na żelaznych belkach i filarach. Oprócz schodów żelaznych posiada on windy hydrauliczne i ręczne do podnoszenia i opuszczania skrzynek z butelkami rozwożonymi po piętrach za pośrednictwem kolejek żelaznych.”
 
 
     Na terenie zakładu umieszczono także rozlewnię rosyjskich koniaków.
 
 
      Ostatecznie zakład został otwarty w 1897 roku, gdy w tym samym roku władze wprowadziły w Królestwie Polskim monopol skarbowy na sprzedaż napojów alkoholowych, co pozwalało mu nie tylko kontrolować rynek, ale także czerpać z niego dodatkowe zyski. 
 
 
       Obok Monopolu zbudowano Warszawski Skarbowy Skład Win. Obie firmy współpracowały ze sobą w zakresie produkcji i składowania spirytusu rektyfikowanego oraz mieszania i rozlewania różnych gatunków wódek.
 
 
       Rocznie w Monopolu oczyszczano około miliona wiader spirytusu. Zakład wyposażono w nowoczesną linię technologiczną, był także jednym z  pierwszych zelektryfikowanych w Warszawie. W Monopolu zostały zamontowane jedne z najstarszych wind w Warszawie.
 
 
      Do 1914 roku w przedsiębiorstwie wyprodukowano ponad 150 gatunków wódek i likierów, w tym popularną „Siwuchę” czyli polską wódkę na bazie owoców o charakterystycznym słomianym kolorze i cierpkim smaku.
 
 
     W pobliże zakładu, od strony ul. Białostockiej, doprowadzono dwie nitki torów z bocznicy kolejowej, co miało ułatwić jej zbyt towarów. Jednak najważniejszymi odbiorcami wyrobów zakładu byli carscy żołnierze, skoszarowani w okolicy. Ich obecność miała niebagatelny wpływ zarówno na otwarcie, jak i rozwój zakładu.
 
 
      Wycofujące się latem 1915 roku wojska rosyjskie nie tylko zrabowały majątek fabryki, ale także otrzymały rozkaz zniszczenia wszystkich znajdujących się tu trunków. Do rynsztoka wylano wówczas ponad 10 milionów litrów alkoholu! „W Monopolu na Ząbkowskiej, na Pradze, - opisywał Jerzy Kasprzycki - kiedy zaczęto spuszczać gorzałkę z olbrzymich cystern, ludzie rzucali się do rynsztoków, którymi płynęła wódka, z różnymi naczyniami, nawet wiadrami, aby nabrać jej jak najwięcej. Byli też tacy, którzy padli na ziemię, aby pić gołdę prosto z rynsztoków. W parę minut cała ulica była uchlana w pestkę”.
 
 
     Jednocześnie Rosjanie wysadzili mosty na Wiśle, w tym most Kierbedzia, przy którym poprowadzone zostały rury wodociągu miejskiego. Tym samym Praga została pozbawiona wody pitnej. Ludność zmuszona była korzystać ze studni artezyjskiej na terenie Monopolu, która miała aż 250 m głębokości i słynęła z doskonałej wody.
 
 
      Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę przedsiębiorstwo reaktywowano i przekształcono, najpierw w Państwową Wytwórnię Wódek nr 1, a z czasem w Państwowy Monopol Spirytusowy, który przejął majątek poprzednio istniejącej tu fabryki.
 
 
     Gdy w 1924 roku Władysław Grabski przeprowadzał reformę walutową, wprowadzając w miejsce marki polskiej złotego, pojawiła się konieczność zorganizowania Mennicy Państwowej.
 
 
    Uwagę władz przykuł kompleks Monopolu Spirytusowego na Pradze. Na potrzeby mennicy przystosowano piętrowy dom służbowy, znajdujący się w głębi posesji, pod adresem Markowska 18 a.  Budynek rozbudowano i powiększono do wysokości trzech pięter.
 
 
     14 kwietnia 1924 roku nastąpiło uroczyste otwarcie Mennicy w obecności ówczesnego Prezydenta, Stanisława Wojciechowskiego oraz premiera i ministra skarbu, Władysława Grabskiego.
 
 
     W bardzo szybkim tempie zainstalowano urządzenia pozwalające na realizację pełnej produkcji na terenie jednego zakładu, od topienia kruszców, poprzez walcowanie, wycinanie krążków, wybijanie monet, aż po ich sortowanie i liczenie.
 
 
     Szacuje się, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego wybito w Mennicy 1,3 miliarda sztuk monet.
 
 
     W Mennicy wyrabiano także pieczęcie państwowe, bito medale i odznaki.
 
 
     W kilka lat po uruchomieniu placówki zorganizowano Gabinet Numizmatyczny. Umieszczono w nim szereg pamiątek z czasów I Rzeczypospolitej, w tym wartościowe okazy z kolekcji Stanisława Augusta Poniatowskiego, która liczyła  posiadał ponad 18 tys. eksponatów.
 
 
      W podziemnym skarbcu przechowywano złoto, biżuterię i inne cenne przedmioty przekazywane przez społeczeństwo na Fundusz Obrony Narodowej.
 
 
     Pod koniec lat 30. warszawska mennica została uznana za jeden z najnowocześniejszych zakładów tego typu w Europie.
 
 
      W tym samym czasie szpiedzy niemieccy, podszywający się pod delegację rumuńską podjęli próbę zgłębienia tajemnic Mennicy. Nic nie podejrzewające kierownictwo zakładu przyjęło z honorami  rzekomych przedstawicieli rumuńskiego sektora finansowego, oprowadzając ich po całym budynku. Następnego dnia okazało się, że Ambasada Rumunii nic nie wie na temat tej delegacji!
 
 
      W czasie okupacji niemieckiej, budynek mennicy wraz z całym kompleksem, dostał się pod zarząd niemiecki. Zawartość skarbca została zrabowana i wywieziona do III Rzeszy. Na szczęście personelowi udało się ukryć część bezcennych zbiorów numizmatycznych. Wojnę przetrwały zakopane na jednej z praskich posesji, a po ustaniu działań wojennych zbiór przekazano do Muzeum Narodowego.
 
 
      W zabudowaniach zakładu toczyła się, obok oficjalnej, działalność konspiracyjna: wytwarzano elementy pistoletów, zapalników, działała także pracownia fałszowania dokumentów.
 
 
    W 1944 roku wysadzony przez Niemców budynek uległ znacznym uszkodzeniom. Mimo, iż po wojnie Mennica wznowiła działalność, to jednak jej wyposażenie postawiało wiele do życzenia.
 
 
     Wobec tego zdecydowano o stworzeniu nowoczesnego zakładu na Woli, dokąd w latach 50.  przeniesiono całość produkcji.
 
 
CDN.

Na warszawskiej Pradze zachowało się szereg dawnych budynków przemysłowych.
 
 
      Do jednych z najlepiej zachowanych obiektów należy bez wątpienia Fabryka Maszyn Młyńskich i Kamieni Francuskich usytuowana przy ul. Kłopotowskiego 11. Firma powstała w 1900 roku, należąca do Oskara Hartwiga i Gustawa Łagiewskiego,  była jednym z największych zakładów przemysłowych ówczesnej Pragi. Produkowane w niej kamienie i maszyny młyńskie cieszyły się znakomitą opinią także na zagranicznych rynkach.
 
 
      „W czasach, kiedy młynarstwo było, bez przesady narodowym – napisał Jerzy Kasprzycki -  polskim przemysłem przetwórczym, urządzenia z Szerokiej cieszyły się opinią trwałych i wydajnych. Kamienie trące sprowadzano na Pragę z Francji (z Normandii czy Bretanii), gdzie specjaliści znaleźli szczególny gatunek tego surowca. W młynarstwie polskim kamienie francuskie, importowane przez firmę Hartwiga i Łęgiewskiego, nazywano oczywiście „praskimi”.
 
 
     Dobrze zachowana posesja obecnie znajduje się w rękach prywatnych. Od ulicy widać dawny budynek administracyjno-produkcyjny, a w głębi działki zachowały się dwa pawilony produkcyjne oraz stajnia z portiernią. Przy bramie zachowały się odbojniki w kształcie kul.
 
 
     Na miano ulicy „fabrycznej” bez wątpienia zasłużyła ul. Szwedzka, gdzie ulokowano szereg przedsiębiorstw m.in. słynną Stalownię czy Akcyjne Towarzystwo Fabryki Lamp i Towarzystwo Akcyjne Produktów Chemicznych znajdujące się pod tym samym adresem ul. Szwedzka 20.
 
 
     Zabudowania fabryczno-mieszkalne pod numerem 20 powstały pod koniec XIX wieku. Spółka produkowała lampy naftowe, gazowe i elektryczne, a także kuchenki i ich elementy np. palniki. Pracowało tu ponad 600 robotników, a roczny obrót wynosił milion dwieście tys. rubli. Od strony Strzeleckiej znajdowały się budynki mieszkalne dla robotników. W 1928 roku cały teren wykupiła sąsiednia fabryka chemiczna „Praga” (potem „Schicht-Lever”).
 
 
     Od tego momentu zmienił się asortyment produkowanych towarów na kosmetyki, mydła do prania oraz toaletowe, proszki a także lakiery i terpentynę. Wśród wytwarzanych tu produktów, cieszących się uznaniem na rynku, należy wymienić mydła „Jeleń Schicht” i „Biały Jeleń” oraz proszek „Radion”., „Lux” proszek do prania tkanin delikatnych, a także tłuszcz jadalny „Ceres”.
 
 
     Po wojnie działała tu firma „Uroda”, z czasem przejęta przez „Pollenę”. Z kompleksu pozostały hala fabryczna oraz budynek mieszkalny.
 
 
     Konkurencyjną działalnością zajmowało się kilka innych praskich przedsiębiorstw m.in. Zakłady Władysława Adamczewskiego i Spółki mieszczące się przy ul. Grodzieńskiej 21/29. W 1920 roku przejął on istniejącą już wcześniej Wytwórnię Mydła i Świec. Adamczewski produkował towary luksusowe, od mydeł po świece stearynowe, a nawet pasty do podłogi. Znak firmowy stanowiła charakterystyczna wieża.
 
 
     Zachowane zabudowania fabryki zostały oszpecone podczas remontu i ocieplania styropianem. Mimo wszystko wciąż można rozpoznać halę produkcyjną, oficyny, ponadto zachował się także budynek mieszkalny.
 
 
     Z kolei Wytwórnia Mydła „Sport” przy tej samej ulicy, pod numerem 47, zadowalała się produkcją tańszych mydeł i proszków do prania, które trafiały przede wszystkim na prowincję. Pozostał po niej szereg ceglanych hal, nakrytych tzw. dachem szedowym czyli składający się z kilku niesymetrycznych dachów dwuspadowych ułożonych jeden za drugim w taki sposób, że przekrój poprzeczny dachu jest linią zębatą.
 
 
    Nieopodal, na ul. Stolarskiej do dziś widać dwa wysokie kominy dawnej Warszawskiej Piekarni Mechanicznej, zbudowanej w 1902 roku. Pozostał po niej dobrze zachowany parterowy budynek z dwuspadowym dachem i niewielkim dziedzińcem.
 
 
      Budynek innej piekarni przetrwał także przy ul. Środkowej 20. Zbudowany w 1865 roku był jednym z najstarszych murowanych budynków na Nowej Pradze. Początkowo mieściła się tu piekarnia „Corso” prowadzona przez Władysława Pyrzakowskiego, a później „Współczesna” J. Roguskiego. Sklep firmowy znajdował się we wschodnim narożniku istniejącej kamieniczki.
 
 
     Inny budynek piekarni, pochodzący sprzed 1914 roku znajduje się przy ul. Grodzieńskiej 26.  Najpierw zbudowano niewielką oficynę mieszkalną w podwórzu, a w 1925 roku dwa budynki warsztatowe. W zachodnim mieściła się właśnie piekarnia, a z czasem jej miejsce zajęła stolarnia.
 
 
    Przy ul. 11 Listopada, pod numerem 22, funkcjonowała Fabryka Wyrobów Gumowych „Brage”, zbudowana po 1918 roku na pustym placu pozostałym po składzie materiałów brukowych. Przedsiębiorstwo należące do Samuela i Sendera Ginsburgów produkowało m.in. zabawki gumowe, gumki kreślarskie, dętki rowerowe i samochodowe, różnego rodzaju uszczelki, a nawet damskie obcasy. Zarząd firmy zajmował okazałą kamienicę przy ul. Stalowej 9, która także przetrwała do obecnych czasów.
 
 
     W znanym obecnie centrum kulturalnym działającym pod nazwą „Fabryka Trzciny” przy ul. Otwockiej 14 dawniej mieściła się Fabryka Polskiego Przemysłu Gumowego „Pe Pe Ge”. Zakład słynął z wyrobu lekkiego materiałowego obuwia na gumowej podeszwie, w tym popularnych tenisówek, które od nazwy firmy nazywano pepegami.
 
 
    W skład zachowanej zabudowy pofabrycznej wchodzą: piętrowy budynek produkcyjny, dwupiętrowy budynek biurowy, piętrowa hala produkcyjna, piętrowe oficyny oraz portiernia.
 
 
     Dobrze w dziejach dzielnicy zapisała się Wytwórnia Maszyn Precyzyjnych „AVIA” przy ul. Siedleckiej 47. Zbudowany w 1902 roku zakład początkowo produkował przede wszystkim maszyny dla przemysłu tytoniowego. Po pozyskaniu w II połowie lat 20. zamówień wojskowych zaczęto w nim silniki lotnicze.
 
 
     Innym znanym praskim przedsiębiorstwem była „Drucianka” czyli Fabryka Drutu, Sztyftów i Gwoździ przy ul. Objazdowej 1. Zabudowania powstały w 1899 roku, a ich projektantem był Kazimierz Loewe. Do dziś zachowały się budynki: głównej hali produkcyjnej, galwanizerni, magazynu, stajni, portierni i budynku administracyjnego.
 
 
     Fabryka była głównym producentem gwoździ, siatek ogrodzeniowych, drutu kolczastego i łańcuchów w całym Cesarstwie Rosyjskim. W 1909 roku wartość rocznej produkcji przekroczyła 600 tys. rubli, przy zatrudnieniu 130 pracowników. Na początku lat 20. pracowało w niej 360 osób, a zakład należał do większych przedsiębiorstw Pragi.
 
 
     Fabryka została zbombardowana w 1944 roku, ocalały jedynie tylko najstarsze jej budynki.
 
 
     Wśród zakładów przemysłowych Nowej Pragi należy także wymienić Fabrykę Wyrobów Żelaznych, Konstrukcji i Ornamentów H. Zieleziński na ul. Konopackiej 17. Firma założona w 1860 roku wyprodukowało przepiękną kratę okalającą pomnik Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu.
 
 
     Początkowo siedziba firmy mieściła się na lewym brzegu Wisły, przy ul. Złotej, w 1910 roku została przeniesiona na Pragę. Poza wyrobami artystycznymi produkowano w  niej także kasy pancerne.
 
 
     Do naszych czasów przetrwała hala główna, oficyna oraz kamienica frontowa. Niestety dach hali głównej runął w 2013 roku.
 
 
     Kilka interesujących zabudowań pofabrycznych można także napotkać na ul. Kawęczyńskiej. Jednym z nich są zabudowania dawnej Fabryki Farb Drukarskich „Pigment” pod numerem 9.  Firma produkowała  farby drukarskie i barwniki chemicznych. Po 1918 roku została przejęta przez  przedsiębiorstwo „Napoli” czyli Nowoczesną Fabrykę Makaronu. Wytwarzano tu makarony, sosy i musztardę. Ostatnim przedwojennym jej właścicielem była Fabryka Kondensatorów i Oporów im. Adolfa Horkiewicza.
 
 
    Innym przedsiębiorstwem była Fabryka Listew na Ramy i do Tapet Domański W. i Zabłocki S. przy ul. Kawęczyńskiej 36. Powstała na początku XX wieku była jedym z większych zakładów na Pradze, a sklep firmowy otwarto nawet na ul. Świętokrzyskiej w centrum miasta. Produkowano w niej listwy wykończeniowe, cokoły, ramy do obrazów itp.
 
 
     Większość jej zabudowań uległa zniszczeniu w czasie II wojny światowej, zachował jedynie biurowo-produkcyjny budynek frontowy, który jest ostatnią pozostałością dużego kompleksu fabrycznego.
 
 
     Słynna  Warszawska Wytwórnia Wódek „Koneser”, popularnie zwana Monopolem, będzie przedmiotem osobnego eseju.
 
 
 
 
Wybrana literatura:
 
 
 
K. Głowacka – Echa dawnej Warszawy. Praga.
 
J. Kasprzycki - Korzenie miasta. Tom III. Praga
 
R. Mączewski - Warszawa między wojnami. Opowieść o życiu stolicy 1918-1939
 
Odkrywanie warszawskiej Pragi. Tom I, praca zbiorowa pod redakcją A. Sołtana
 
M. Krasucki  - Katalog warszawskiego dziedzictwa postindustrialnego